enIKSwiki - User contributions [en]

संस्कृतसाहित्यस्य गुणविषये चर्चा एकस्य काव्यस्य दृष्टान्तमाध्यमेन

2024-06-21T06:18:44Z

Pijuskantipal: Created page with "'''भूमिका''' काव्यस्य अलंकाररीत्याद्युपादानानां मध्येऽन्यतमो भवति गुणः। संस्कृतसाहित्यस्य अनेकैरालंकारिकैः शब्दार्थयोरन्यतमधर्मरूपेण गुणालंकारौ स्वीकृतौ। यथा – मम्मटस्य का..."

'''भूमिका'''

काव्यस्य अलंकाररीत्याद्युपादानानां मध्येऽन्यतमो भवति गुणः। संस्कृतसाहित्यस्य अनेकैरालंकारिकैः शब्दार्थयोरन्यतमधर्मरूपेण गुणालंकारौ स्वीकृतौ। यथा – मम्मटस्य काव्यलक्षणे ‘सगुणौ सालंकारौ’ इति भावोऽभिव्यक्तः। केषाञ्चिद् मते एष गुणः काव्यस्यात्मरूपेण प्रतिष्ठितः। ते च गुणप्रस्थानस्यालंकारिकरूपेण प्रसिद्धाः। गुणप्रस्थानस्य प्रवर्तक आसीदाचार्यो दण्डी। परवर्तिकाले समसामयिककाले वा आचार्येण वामनेन गुणसम्पर्के विस्तृतालोचना कृता। दण्डिना तदीये काव्यादर्शे गुणसम्पर्के कथितम्- ‘इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृताः’१ अर्थाद् वैदर्भीरीतेः प्राणस्वरूपो भवति गुणः। गुणस्य संख्या तस्य मते दश। गुणसम्पर्के आचर्येण मम्मटेन तदीये काव्यप्रकाशे उक्तम्-

   ये रसस्याङ्‍गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः।

   उत्कर्षहेतवस्तेस्युरचलस्थितयो गुणाः॥२

अर्थाद् आत्मनः शौर्यादिधर्माणामिव रसस्योत्कर्षहेतुः तथा अचलस्थितिर्भवति गुणः।

गुणसम्पर्के विश्वनाथेन तदीये साहित्यदर्पणग्रन्थे उक्तम्-

   रसस्याङ्‍गित्वमाप्तस्य धर्माः शौर्यादयो यथा।

   गुणाः......................................................॥३

अर्थाद् आप्तव्यक्तेः शौर्यादिधर्मानामिव रसस्य मुख्यो भवति गुणः।

वामनेन तु स्पष्टरूपेण गुणलक्षणं प्रदत्तं संस्कृतालंकारशास्त्रे। तस्य काव्यालंकारसूत्रवृत्तिः इति ग्रन्थे तेनोक्तम्- ‘काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः’।४

गुणस्वीकारविषये संस्कृतालंकारशास्त्रे मतत्रयं प्राधान्येन परिलक्ष्यते।

प्रथममते गुणानां संख्या दश। मतेऽस्मिन् सन्ति भरतमुनिः, दण्डी इत्यादय आलंकारिकाः। ते च-

   श्लेषः प्रसादः समता माधुर्यं सुकुमारता।

   अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजः कान्ति-समाधयः॥१

द्‍वितीयमतस्य प्रवर्तक आसीदाचार्यो वामनः। तस्य मते गुणानां संख्या विंशतिः। तेषु दश शब्दगुणाः, दशार्थगुणाश्च सन्ति। यथा शब्दश्लेषोऽर्थश्लेष इत्यादयः।

तृतीयमतस्य प्रवर्तको भवति आचार्यो भामहः। तस्य मते काव्ये गुणाः त्रयः। ते च माधुर्यमोजः प्रसाद इति। मतस्यास्य समर्थका भवन्ति मम्मट-विश्वनाथादय आलंकारिकाः।

तथापि दशप्रकारगुणस्वीकारस्य जनप्रियता संस्कृतसाहित्ये सर्वजनविदिता। इदानीं दण्डिनः लक्षणानुसारेण राजेन्द्रकर्णपूरकाव्ये प्रयुक्तानां विविधगुणानां स्वरूपालोचना संक्षेपेण कर्तव्या।

'''कवेः संक्षिप्तः परिचयः'''

कविना शम्भुना “राजेन्द्रकर्णपूरः” इति स्वीयग्रन्थे आत्मपरिचयप्रसङ्गे किमपि नोक्तम्। अस्य कवेर्नामोल्लेखः परवर्तिकालस्य कवीनां मध्ये केवलेन मंखेन कृतः। मंखमहाभागैर्विरचितस्य श्रीकण्ठचरितस्य एकस्मिन् श्लोके महाकविरूपेण कवेः शम्भोरपि च वैद्‍यरूपेण तथा शास्त्रविशारदरूपेण शम्भुपुत्रस्य आनन्दस्य नामोल्लेखोऽस्ति। श्रीकण्ठचरितस्य निर्दिष्टः श्लोको भवति -

अशेषभिषगग्रण्यं शरण्यं शास्त्रपद्धतेः।

ववन्देऽथ तमानन्दं सुतं शम्भुमहाकवेः॥२

अर्थात् सर्वेषां वैद्यानामग्रगण्यं शास्त्रज्ञस्य शम्भुरिति महाकवेरागतं आनन्दनामकं पुत्रं नमस्करोमि। अतोऽस्माद् ज्ञायते- कविः शम्भुरासीद् वैद्यज्ञस्तथा शास्त्राणां सेवकः। तस्य पुत्रस्य नामानन्दः। स आसीत् प्रख्यातो वेदज्ञः,परन्तु स कविरूपेण परिचितः। तस्य कानिचिद् मुक्तकपद्यानि वल्लभदेवस्य “सुभाषितावली” इत्याख्ये ग्रन्थे उद्धृतानि।

कवेर्मंखस्य समयकाल आसीत् हर्षदेवस्य परवर्ती। यतो हि मंखस्य भ्राता अलंकार आसीत् काश्मीरराजस्य सुस्सलस्य तथा जयसिंहस्य मन्त्री।१ अपि च अलंकारस्य गृहे प्रायशः साहित्यकाराणामागमनं तथालोचनं परिलक्ष्यते। अस्या आलोचनासभाया विशदरूपेण वर्णनं परिलक्ष्यते “श्रीकण्ठचरितमि”त्यस्य ग्रन्थस्य पञ्चविंशतितमसर्गे। एतत्परवर्तिसमये येषां विद्‍वज्जनानां सम्मुखे कविः मंखः स्वीयमहाकाव्यं पठितवान्,तेषां विद्वज्जनानां मध्ये अन्यतम आसीत् कवेः शम्भोरात्मज आनन्दः। अतो बोध्यते जयसिंहस्य समयकाले प्रख्यात आसीत् शम्भुपुत्र आनन्दः। अतः स्पष्टरूपेण प्रतीयते मंखस्य पुर्ववर्तिशतकस्य कविरासीत् शम्भुः।

“राजेन्द्रकर्णपूरः” इति काव्ये काश्मीरराजस्य श्रीहर्षस्य स्तुतिमुलकं विवर्णनं परिलक्ष्यते। अतः सारल्येणानुमीयते कविः शम्भुरासीत् काश्मीरराजस्य हर्षदेवस्य अर्थात् श्रीहर्षस्य सभाकविः।

श्रीकण्ठचरितस्य पञ्चविंशतितमसर्गे महाकविरूपेण कवेः शम्भोरुल्लेखादनुमीयते यत्- तेन महाकाव्यमपि विरचितम्। तत्तु कालगर्भे निमज्जितम्।

'''कवेः शम्भोः कालः'''

कवेः शम्भोर्जीवत्कालो भवति एकादशशतकस्योत्तरार्धः। यतो हि काश्मीरराजश्रीहर्षस्य स्तुतिमूलकं काव्यं भवति राजेन्द्रकर्णपूरः। अस्य काश्मीरराजस्य श्रीहर्षस्यार्थात् हर्षदेवस्य राजत्वकाल आसीत् १०८८ खिस्ताव्दात् ११०० खिस्ताव्दपर्यन्तम्२। कल्हणस्य राजतरङ्‍गिणी इत्यनुसारेण एष हर्षदेवः स्वीयजीवनयेव स्वीयोत्थानं पतनञ्च दृष्टवान्। काव्यपाठाज्ज्ञायते यत्- श्रीहर्षस्यार्थाद् हर्षदेवस्योत्थानसमये तथा समृद्धिसमये काव्यमिदं विरचितम्।

कवेः शम्भोः सम्पर्के एतद्व्यतिरिक्तं तथ्यं कालगर्भे निमज्जितम्। स्वीयग्रन्थस्य मध्ये कुत्रापि कविः आत्मपरिचयं न प्रदत्तवान्। अपि च समकालिकानां कवीनां रचनायामपि तस्य सम्पर्के वर्णनं केनापि नोक्तम्। अतः प्रचेष्टया यत् सम्भवं तत् तथ्यग्रहणं क्रियते अत्र।

'''श्लेषः'''

श्लेषगुणस्य लक्षणे आचार्येण दण्डिणोक्तम्- ‘श्लिष्टमस्पृष्टशैथिल्यमल्पप्राणाक्षरोत्तरम्’३

अर्थादुच्चारणकाले यस्मिन् पदविन्यासे अल्पप्राणवर्णानामाधिक्यं वर्तते, परन्तु शिथिलता न विद्यते, सा रचना श्लेषगुणान्विता।

राजेन्द्रकर्णपूरकाव्यस्यानेकांशे श्लेषगुणस्य प्रयोगः परिलक्ष्यते अत्र दृष्टान्तरूपेणोच्यते

१. प्रेमाणं विनिमील्य मल्लिकलिकाकर्णावतंसे रसं१

२. सम्मानाय सतां हिताय महतां तापाय पृथ्‍वीभृताम् २।

३. चैत्रं मा स्मर विस्मर स्मर रतिं किं सयकैर्मारकै-३

४. विषमेषुविगलितरसाश्चपलतरंगालिभिर्जडैः क्षुभिताः ४।

उपर्युक्तेषु सर्वेषु दृष्टाव्तेषु अल्पप्राणवर्णानां प्राधान्यता अर्थाद् वर्गीय-प्रथम-तृतीय-पञ्चमवर्णानां तथा य-व-र-ल-वर्णानामाधिक्यं स्पष्टरूपेण प्रतीयते। अपि चात्र शैथिल्यं नास्ति। अतो ज्ञायते श्लेषगुणप्रयोगे कविः शम्भुर्निपुण आसीत्।

'''प्रसादः'''

प्रसादगुणस्य लक्षणे आचार्येण दण्डिणोक्तं तदीये काव्यादर्शग्रन्थे- ‘प्रसादवत् प्रसिद्धार्थं ...............प्रतीतिसुभगं वचः५’ अर्थात् प्रसिद्धार्थे पदप्रयोगाद् यदा वाक्यार्थः सहजबोध्यो भवति, स प्रसादगुणः।

राजेन्द्रकर्णपूरग्रन्थे प्रसादगुणस्य प्रयोगः प्रायशः परिलक्ष्यते। उदाहरणरूपेणोच्यते-

स ख्यातो जगति त्रिविक्रम इति त्वद्विक्रमा भूरय-

स्तेनैको निहतो बलिबलिशतध्वंसी भुजस्तावकः ।

तं वैकुण्ठमवैति को न जगतीं जेतुं त्वत्कण्ठो भवा-

नस्त्येवं महदन्तरं तव तथा देवस्य दैत्यद्रुहः ॥६६०॥

अत्र त्रिविक्रमो दैत्यद्रुह इत्यादिभिः पदैरर्थात् प्रसिद्धपदप्रयोगेन सारल्येनार्थबोधो भवति। कवेर्वक्तव्यमत्र सरलभाषयाभिव्यक्तम्। अतः श्लोकेऽस्मिन् प्रसादगुणस्य प्रयोगः कविना सुचारुतया कृतः।

'''समतागुणः'''

गुणस्यास्य लक्षणे काव्यादर्शे दण्डिणोक्तम्- ‘समं बन्धेष्वविषमम्१’ अर्थाद् यस्या रचनाया आदौ अन्ते च समभावता विराजिता, सा समतागुणयुक्ता रचना।

राजेन्द्रकर्णपूरकाव्यस्य सर्वांशे समतागुणस्य यथायथः प्रयोगः कविना कृतः। यथा-

देवाकर्णय नाकिनां पुरि नृणां लोके पुरे भोगिना-

मासन्केचन सन्ति केचन तथा स्थास्यन्ति ये केचन ।

तन्मध्ये न बधूव नास्ति भविता तादृङ् न नीतौ नतौ

कान्तौ कव्यरतौ मतौ रिपुहतौ कीर्तौ च यस्ते समः ॥२९॥

अस्य श्लोकस्य आदितोऽन्तपर्यन्तं सर्वांशे कर्तृवाच्यस्य क्रियापदानि प्रयुक्तानि, अल्पप्राणवर्णानां समतापि अत्र रक्षिता। कुत्रापि अक्षरगतवैषम्यं न परिलक्षितम्। सर्वांशे सहजबोध्य-शब्दचयनं कविना रक्षितम्। अतोऽत्र समतागुणान्वितोऽयं श्लोकः।

'''माधुर्यगुणः'''

गुणस्यास्य लक्षणे काव्यादर्शे दण्डिणोक्तम्- ‘मधुरं रसवद् वाचि वस्तुन्यपि रसस्थितिः३’ अर्थाद् यस्मिन् वाक्ये वस्तुनि च रसस्य स्थितिः परिलक्ष्यते, तदा तद् रसयुक्तं वाक्यं माधुर्यगुणान्वितं भवति।

राजेन्द्रकर्णपूरकाव्ये कविः शम्भुः सहृदयाणां मनसि रसपरिवेशने सिद्धहस्तः। विशेषतः शृङ्गारवीरख्यरसद्‍वयस्य प्राधान्यता परिलक्ष्यते। अतः काव्ये माधुर्यगुणस्य प्रयोगबाहुल्यं स्पष्टतयैव परिलक्ष्यते। दृष्टान्तरूपेणोच्यते-

औदार्यं सधने नयो गुणिजने लज्जा कुलस्त्रीजने

सत्काव्यं वदने मदो द्‍विरदने पुंस्कोकिलः कानने ।

रोलम्बः कमले नखाङ्करचना कान्ताकपोलस्थले

तन्वी तल्पतले भवानपि विभो भूमण्डले मण्डनम् ॥१५४ ॥

श्लोकेऽस्मिन् यथा शृङ्गाररसः परिस्फुटितः तथैव श्लोकश्रवणेन सहृदयाणां चित्तमाप्लुतं भवति। अतः श्लोकेऽस्मिन् माधुर्यगुणस्य प्रयोगः कविना शम्भुना कृतः।

'''सुकुमारगुणः'''

गुणस्यास्य लक्षणे आचार्येण दण्डिणोक्तं तदीये काव्यादर्शे-

   अनिष्ठुराक्षरप्रायं सुकमारमिहेष्यते।

   बन्धशैथिल्यदोषस्तु दर्शितः सर्वकोमले॥२

अर्थाद् वाक्यं यदा पायशः कोमलपदयुक्तं भवति तदा सौकुमार्यगुणः। सर्वकोमले तु दोषो भवति।

राजेन्द्रकर्णपूरकाव्ये कविना शम्भुना प्रयुक्तानां सुकुमारगुणयुक्तानां श्लोकानां मध्येऽन्यतमो भवति-

अस्तं याति ययातिधाम विगतं दुष्यन्तवार्ताशतैः

शान्तं शन्तनुकीर्तिभिर्लघु रघोलोकेषु जातं यशः ।

किं चान्यत्त्वयि मेदिनीकुमुदिनीराकाशशाङ्कोदये

जाते हन्त तथा कथा अपि विभो रामे विरामं गता ॥३३१॥

श्लोकोऽयं कोमलपदैः प्रायशः विरचितः। ‘चान्यत्त्वयि’ इत्यादिपदप्रयोगेन दोषोऽपि दूरीभूतः। अतः श्लोकोऽयं सुकुमारगुणयुक्तः।

'''अर्थव्यक्तिगुणः'''

गुणस्यास्य लक्षणे काव्यादर्शे दण्डिणोक्तम्- ‘अर्थव्यक्तिरनेयत्वमर्थस्य हरिणोद्धृता’१ अर्थाद् यदा वाक्यस्य विवक्षितार्थस्य ज्ञानार्थं प्रयत्नस्य प्रयोजनीयता न विद्‍यते, तदार्थव्यक्तिगुणो भवति।

राजेन्द्रकर्णपूरः इति काव्ये इदृशो गुणयुक्तः श्लोकः प्रायशः परिलक्ष्यते। काव्येऽस्मिन् कष्टकल्पना नास्ति। कविना सरलभाषया समग्रस्य वर्णना कृता। यथा दृष्टान्तरूपेणोच्यते-

त्वय्युत्पन्ने गुणवति सतां नाभिरामः स राम-

स्त्यागव्यग्रे भवति भवति म्लानवर्णः स कर्णः ।

ब्रुमः किं वा बहु ननु धनुर्वेदविद्याविदस्ते

संग्रामोर्वीपुरहर पुरः स्यादपार्थः स पार्थः ॥२२८॥

श्लोकस्यास्यार्थः सुष्पष्टरूपेणैवागच्छति सहृदयाणानां समीपे। अत्र कष्टकल्पना नास्ति, अनायासेनैव वाक्यस्य विवक्षितार्थः पाठकानां समीपे आगच्छति। अतः श्लोकोऽयं अर्थव्यक्तिगुणान्वितः।

'''उदारगुणः'''

उदारगुणस्य लक्षणे दण्डिणोक्तं तदीये काव्यादर्शग्रन्थे-

   उत्कर्षवान् गुणः कश्चिद् यस्मिन्नुक्ते प्रतीयते।

   तदुदाराह्‍वयं तेन सनाथा काव्यपद्धतिः॥३

अर्थाद् यत्र एकोऽतिरिक्त उत्कृष्टगुणः प्रतीयते। येन गुणेन चोत्कर्षता भवति, स उदारता।

राजेन्द्रकर्णपूरकाव्ये कविना उदारगुणस्य प्रयोगनैपुण्यं चातुर्यतया प्रदर्शितम्। दृष्टान्तरूपेणोच्यते-

अव्यात्स वस्ताण्डवविभ्रमेण

मौलौ विलीना हरिणाङ्कलेखा ।

सा यस्या वामे कुचमण्डलाग्रे

कपूरपत्राङ्कुरटङ्कमेति ॥१२॥

अत्र यद्यपि वाच्यार्थेन हरपार्वत्योः युगलमूर्तेः वन्दना नास्ति तथापि ‘यस्य वामे कुचमण्डलाग्रे’ इति वाक्यांशेन युगलमूर्तेर्वर्णना प्रकाशिता। अनेन प्रकारेणात्रातिरिक्ता उत्कर्षता कविना क्षेपिता। अतः श्लोकोऽयमुदारगुणयुक्तः।

'''ओजोगुणः'''

ओजोगुणस्य लक्षणे आचार्येण दण्डिणोक्तं तदीये काव्यादर्शग्रन्थे-

   ‘ओजः समासभूयस्त्वमेतद् गद्यस्य जीवितम्’२

अर्थात् समासबहुलो गुणो भवति ओजः। एष गद्‌यस्य जीवनम्।

राजेन्द्रकर्णपूरकाव्यस्य अधिकांशेषु श्लोकेषु ओजोगुणस्य वर्णना परिलक्ष्यते। तेषां मध्ये तृतीये, एकविंशतितमे, चतुर्विशतितमे, द्‍वात्रिंशत्तमे, षट्चत्वारिंशत्तमे, षट्पञ्चाशत्तमे, त्रिषष्ठीतमे, एकसप्ततितमे, त्रिसप्ततितमे इत्यादिषु श्लोकेषु ओजोगुणस्य प्रयोगनैपुण्यं विशेषरूपेण परिलक्ष्यते। अत्र दृष्टान्तरूपेण श्लोक एक उल्लेखयोग्यः। तद्यथा-

लोलन्मौक्तिकवल्लि वेल्लदलकं वाचालकाञ्चिगुणं

चञ्चत्काञ्चनकङ्कणं च गिरिजा जातोत्सवा नृत्यतु ।

त्वत्कीर्तिश्रवणोन्मुखेन विलसत्कल्लोलकोलहला

यन्मुक्ता मुकुटान्मृगाङ्कशकलोत्तंसेन मन्दाकिनी ॥३३२॥

श्लोकेऽस्मिन् समासबद्धपदानां प्रयोगबाहुल्यं स्पष्टत एव परिलक्ष्यते। अतो गाढबन्धनत्वादत्र ओजोगुणः।

'''कान्तिगुणः'''

कान्तिगुणस्य लक्षणे आचार्येण दण्डिणोक्तम्-

   कान्तं सर्वजगत्कान्तं लौकिकार्थानतिक्रम्यात्।

   तच्च वार्ताभिधानेषु वर्णनास्वपि दृश्यते॥१

अर्थात् कान्तिगुणो जगति सर्वेषां मनोज्ञः। एषः प्रसिद्धार्थं नातिक्रामति। एष इतिहासादिग्रन्थस्य वर्णनासु परिलक्ष्यते।

राजेन्द्रकर्णपूरकाव्ये कान्तिगुणस्य प्रयोगोऽपि परिलक्ष्यते। दृष्टान्तरूपेणोच्यते-

रुपं यन्मदने द्युतिः शशिनि या गम्भीरता याम्बुधौ

यो मेरौ गरिमास्ति या कमलिनीकान्ते प्रतापोन्नतिः ।

यो लक्षीरमणेऽपि विक्रमगुणस्तत्सर्वमेकत्र चे-

द्द्रष्टुं वाञ्छसि दृश्यतामयमये देवस्त्रिलोकिमणिः ॥२५९॥

अत्र वीररसस्य औज्ज्वल्यं स्पष्टत एव परिलक्ष्यते। वर्णनमत्र प्रसिद्धार्थं नातिक्रामति। वर्णनमिदं सर्वेषां रसिकजनानां मनोज्ञरूपेणोपस्थापितम्। अतोऽयं कान्तिगुणस्य उत्कृष्टदृष्टान्तः।

'''समाधिगुणः'''

समाधिगुणस्य लक्षणे आचार्येण दण्डिणोक्तं तदीये काव्यादर्शे-

   अन्यधर्मस्ततोऽन्यत्र लोकसामानुरोधिना।

   सम्यगाधीयते यत्र स समाधिः स्मृतो यथा॥३

अर्थाद् यत्र प्रसिद्धार्थं नातिक्रम्यावर्णनीयस्याप्रस्तुतस्य धर्मो वर्णनीयप्रस्तुतस्य धर्म आरोपो भवति, तत्र समाधिगुणः

राजेन्द्रकर्णपूरकाव्ये समाधिगुणस्य प्रयोगः कविना नैपुण्येण दर्शितः। दृष्टान्तरूपेणोच्यते-

कण्ठान्तः क्वणितं दिवाकरकरक्लान्त्या रजोविप्लवै-

स्तन्नेत्राञ्चलकुञ्चनं शितकुशप्रान्तक्षतैः सीत्कृतिः ।

श्वासोर्मिप्रभवो वनेचरभिया त्वद्‍वैरिवामभ्रुवा-

मेवं देव मरोस्तटेऽपि सुरतक्रीडानुरुपः क्रमः ॥१५६॥

श्लोकस्यार्थः- सूर्यस्यकिरणैरुत्पन्नः कण्ठादेशस्थोऽव्यक्तः शब्दः, धुलिकणादीनामुपद्रवाद् निवारणार्थं वस्त्रेण नेत्रावरणं, कुशाघातेन क्षतकारणादुपन्नो मुखात् सी-सी-शब्दो, वन्यप्राणिभयादुत्पन्नो दीर्घश्वासतरङ्गः; हे महाराज! भवतः शत्रुनारीणां सम्भोगलीलोचितकार्यक्रमो मरुस्थलसीमान्तेऽपि चलति।

अत्र प्रस्तुतस्य धर्मेऽप्रस्तुतरूपवर्णनीयस्यारोपः परिलक्ष्यते। अव्यक्तः शब्दो, नेत्रावरणं, सी-सी-शब्दः, दीर्घाश्वास इत्यादयोऽप्रस्तुतस्यार्थात् सम्भोगलीलाया धर्माः। एते सर्वे धर्माः प्रस्तुतेऽर्थाद् ग्रीष्मस्य प्रान्तरे द्रुतगमने आरोपिता भूताः। अतोऽत्र समाधिगुणः प्रयुक्तः।

इयमेव राजेन्द्रकर्णपूरकाव्यस्य संक्षिप्ता गुणसमीक्षा। समग्रस्य काव्यस्य समीक्षणादनन्तरं उपसंहारे उच्यते कवेः काव्यनैपुण्यमतीव सुन्दरम्। गुणप्रयोगे तस्य चातुर्यता अतुलनीया। अपि च स आसीत् सिद्धहस्तः गुणप्रयोगे।

'''ग्रन्थसूची'''

· अशोकनाथशास्त्रिकृतः ‘ रस ओ भाव’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘संस्कृत-पुस्तक-भाण्डार’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां १९९८ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· आनन्दवर्धनकृतः ‘ध्वन्यालोक(प्रथमोद्योत)’ इत्याख्यः ग्रन्थः सत्यनारायण-चक्रवर्तिसम्पादितः ‘संकृत-पुस्तक-भाण्डार’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां १९९८ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· ‘उपनिषद्ग्रथेवली’ इत्याख्यः ग्रन्थः स्वामिगम्भीरानन्दसम्पादितः ‘ उद्वोधन कार्यालय’ इत्याख्यसंस्थानतः कालिकातायां १९६२ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः। सप्तमसंस्करणम्।

· ऋग्वेदः रामगोविन्दत्रिवेदीसम्पादितः ‘चौखाम्वा विद्याभवन’ इत्याख्यसंस्थानतः वाराणस्यां २०११ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· कलहणकृतः ‘राजतरङ्गिणी ’ इत्याख्यः ग्रन्थः पञ्चानन-तर्करत्नेन सम्पादितः ‘कलिकाता विश्वविद्यालयः ’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां १३१७ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· कालिदासकृतः ‘अभिज्ञानशकुन्तलम्’ इत्याख्यः ग्रन्थः सत्यनारायण-चक्रवर्तिमहोदयेन सम्पादितः ‘ संकृत-पुस्तक-भाण्डार’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां २०१० तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः। सप्तमसंस्करणम्।

· ‘काव्यमाला’ इति संकलनग्रन्थः दुर्गाप्रसादमहोदयेन काशीनाथमहोदयेन च सम्पादितः ‘ निर्णय-गागर-प्रेस’ इत्याख्यसंस्थानतः बोम्बाई इति नगरे १९३२ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· गङ्गादासकृतः ‘छन्दोमञ्जरी’ इत्याख्यः ग्रन्थः श्रीरामपद-भट्टाचार्येण सम्पादितः ‘संकृत-वुक्-डिपो’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां १९९४तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· जगदीशचन्द्रमिश्रकृतः ‘अलंकारशास्त्रस्येतिहासः’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘चौखाम्बा-सुरभारती-प्रकाशन’ इत्याख्यसंस्थानतः वाराणस्यां २००९ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· जयश्री-चट्टोपाध्यायकृतः ‘ अलंकारशास्त्रेर समृद्ध इतिहास’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘संस्कृत-पुस्तक-भाण्डार’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां २००६तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· दण्डिकृतः ‘काव्यादर्शः ’ इत्याख्यः ग्रन्थः अनिल-वसुना सम्पादितः ‘संस्कृत-वुक्-डिपो’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां २००२ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· द्‍विजेन्द्रनाथशास्त्रिकृतः ‘संस्कृतसाहित्यविमर्शः’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘भारतीप्रतिष्ठान’ इत्याख्यसंस्थानतः महाराष्ट्रनगरे १९५६ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· धीरेन्द्रनाथबन्धोपाध्यायकृतः ‘संस्कृतसाहित्येर इतिहास’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘पश्चिमवङ्ग राज्य पुस्तक पर्षद्’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां २००० तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः। द्‍वितीयसंस्करणम्।

· धीरेन्द्रनाथबन्धोपाध्यायकृतः ‘संस्कृत अलंकारशास्त्र तत्त्व ओ समीक्षा’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘पश्चिमवङ्ग राज्य पुस्तक पर्षद्’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां २०१२ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· भरतमुनिकृतः ‘ नाट्यशास्त्रम्’ इत्याख्यः ग्रन्थः पुष्पेन्द्र-कुमारमहोदयेन सम्पादितः ‘निउ-भारतीय-वुक्-कर्परेशन्’ इत्याख्यसंस्थानतः दिल्ली इति नगर्यां २०१०तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· भामहकृतः ‘काव्यालंकारः’ इत्याख्यः ग्रन्थः वटुनाथ-शर्मणा बलदेव-उपाध्यायेन च सम्पादितः ‘चौखम्बा विद्याभवन’ इत्याख्यसंस्थानतः वाराणस्यां १९८५ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· भोजकृतः ‘ सरस्वतीकण्ठाभरणम्’ इत्याख्यः ग्रन्थः केदारनाथेन दुर्गाप्रसादेन च सम्पादितः ‘ निर्णय-सागर-प्रेस’ इत्याख्यसंस्थानतः मुम्बाई इति स्थाने १८९४ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· मम्मटाचार्यकृतः ‘काव्यप्रकाशः’ इत्याख्यः ग्रन्थः रामसागर-त्रिपाठीमहोदयेन सम्पादितः ‘मोतीलाल-बनारसीदासः’ इत्याख्यसंस्थानतः वाराणस्यां १६८३ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· मम्मटाचार्यकृतः ‘काव्यप्रकाश(नवम ओ दशम)’ इत्याख्यः ग्रन्थः विजया-गोस्वामिसम्पादितः ‘सदेश’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां २००६ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· मंखकृतः ‘ शीकण्ठचरितम्’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘काव्यमाला’ इति संकलने अन्तर्भूक्तः दुर्गाप्रसादमहोदयेन काशीनाथमहोदयेन च सम्पादितः ‘निर्णय-सागर-प्रेस’ इत्याख्यसंस्थानतः मुम्बाई इति नगरे १९३२ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· महाकविशम्भुकृतः ‘राजेन्द्रकर्णपूरः’ इत्याख्यः ग्रन्थः ड. देवकुमारीसम्पादितः ‘भारतीय-विद्या-प्रकाशन’ इत्याख्यसंस्थानतः वाराणस्यां १९७३ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· रमारञ्जन-मुख्योपाध्यायकृतः ‘रससमीक्षा’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘संस्कृत-पुस्तक-भाण्डार’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां १९६१तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· वामनकृतः ‘काव्यालंकारसूत्रवृत्तिः’ इत्याख्यः ग्रन्थः अनिल-चन्द्र-वसुना सम्पादितः ‘संस्कृत-पुस्तक-भाण्डार’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां १९७७ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· विद्यानाथकृतः ‘प्रतापरुद्रीयम् ’ इत्याख्यः ग्रन्थः के. पि. त्रिवेदी महोदयेन सम्पादितः बोम्बाई इत्याख्यस्थानतः १९०९ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· विष्णुपद-भट्टाचार्यकृतः ‘प्राचीनभारतीय अलंकारशास्त्रेर भूमिका’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘संस्कृत-वुक्-डिपो’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां १९५३ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· विष्णुपद-भट्टाचार्यकृतः ‘काव्यमीमांसा’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘संस्कृत-वुक्-डिपो’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां १९८२ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· विष्णुपद-भट्टाचार्यकृतः ‘साहित्यमीमांसा’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘विश्वभारती-ग्रन्थन-विभाग’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां १९८२ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· विश्वनाथकृतः ‘साहित्यदर्पणः’ इत्याख्यः ग्रन्थः ड. सत्यव्रतसिंहेन सम्पादितः ‘चौखम्वा विद्याभवन’ इत्याख्यसंस्थानतः वाराणस्यां १९५८ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· विलहणकृतः ‘विक्रमाङ्कदेवचरितम’ इत्याख्यः ग्रन्थः जि. बुलारमहोदयेन सम्पादितः ‘ वि.एस. एस.’ इत्याख्यसंस्थानतः बोम्बाई इति नगर्यां १८७५तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· ‘विष्णुधर्मोत्तरपुराणम्’इति ग्रन्थः प्रियबाला-साहा इत्येन सम्पादितः ‘इ. मर्लवोरुख ’ इत्याख्यसंस्थानतः लण्डन इति स्थाने २००३ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· श्यामापद-चक्रवर्तिकृतः ‘अलंकारचन्द्रिका’ इत्याख्यः ग्रन्थः सम्पादितः ‘वामा पुस्तकालय’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां २००६तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

· हेमचन्द्रकृतः ‘काव्यानुशासनम् ’ इत्याख्यः ग्रन्थः रसिकलाल-सि.-पारिख-सम्पादितः ‘मुम्बाई ’ इत्याख्यसंस्थानतः १९३८ तमे खिस्ताव्दे प्रकाशितः।

लेखकः - ड: पियूष-कान्ति-पालः
----१ काव्यादर्शः। परिच्छेदः-१। कारिकासंख्या-४२। पृष्ठासंख्या-१२६।

२ काव्यप्रकाशः। उल्लासः-८। कारिकासंख्या-६६। पृष्ठासंख्या-२५८।

३ साहित्यदर्पणः। परिच्छेदः-८। कारिकासंख्या-१। पृष्ठासंख्या-६४२।

४ काव्यलंकारसूत्रवृत्तिः। अधिकरणम्-३। अध्यायः-१।सूत्रम्-१। पृष्ठासंख्या-१११।

१ काव्यादर्शः। परिच्छेदः-१। कारिकासंख्या-४२। पृष्ठासंख्या-१२४।

२ श्रीकण्ठचरितम्। सर्गः- २५। श्लोकसंख्या-६७। पृष्ठाङ्कः-२५६।

१ ‘संस्कृतसाहित्येर इतिहास’ इति ग्रन्थः। पृष्ठा-४३५।

२ संस्कृतसाहित्येर इतिहास इति ग्रन्थः। पृष्ठाङ्कः-४४५।

३ काव्यादर्शः। परिच्छेदः-१। कारिकासंख्या-४३। पृष्ठासंख्या-१२९।

१ राजेन्द्रकर्णपूरः।श्लोकसंख्या-३। पृष्ठासंख्या-१९।

२ राजेन्द्रकर्णपूरः।श्लोकसंख्या-७। पृष्ठासंख्या-२२।

३ राजेन्द्रकर्णपूरः।श्लोकसंख्या-११। पृष्ठासंख्या-२५।

४ राजेन्द्रकर्णपूरः।श्लोकसंख्या-१५। पृष्ठासंख्या-२९।

५ काव्यादर्शः। परिच्छेदः-१। कारिकासंख्या-४। पृष्ठासंख्या-१३१।

६ राजेन्द्रकर्णपूरः। श्लोकसंख्या-६०। पृष्ठासंख्या-६८।

१ काव्यादर्शः। परिच्छेदः-१। कारिकासंख्या-४७। पृष्ठासंख्या-१३९।

२ राजेन्द्रकर्णपूरः। श्लोकसंख्या-९। पृष्ठासंख्या-२४।

३ काव्यादर्शः। परिच्छेदः-१। कारिकासंख्या-५१। पृष्ठासंख्या-१४८।

१ राजेन्द्रकर्णपूरः। श्लोकसंख्या-५४। पृष्ठासंख्या-६२।

२ काव्यादर्शः। परिच्छेदः-१। कारिकासंख्या-६९। पृष्ठासंख्या-१७७।

३ राजेन्द्रकर्णपूरः। श्लोकसंख्या-३१। पृष्ठासंख्या-४४।

१ काव्यादर्शः। परिच्छेदः-१। कारिकासंख्या-७३। पृष्ठासंख्या-१८४।

२ राजेन्द्रकर्णपूरः। श्लोकसंख्या-२८। पृष्ठासंख्या-४१।

३ काव्यादर्शः। परिच्छेदः-१। कारिकासंख्या-७६। पृष्ठासंख्या-१८८।

१ राजेन्द्रकर्णपूरः। श्लोकसंख्या-२। पृष्ठासंख्या-१८।

२ काव्यादर्शः। परिच्छेदः-१। कारिकासंख्या-८०। पृष्ठासंख्या-१९८।

३ राजेन्द्रकर्णपूरः। श्लोकसंख्या-३२। पृष्ठासंख्या-४४।

१ काव्यादर्शः। परिच्छेदः-१। कारिकासंख्या-८५। पृष्ठासंख्या-२०७।

२ राजेन्द्रकर्णपूरः। श्लोकसंख्या-५९। पृष्ठासंख्या-६७।

३ काव्यादर्शः। परिच्छेदः-१। कारिकासंख्या-९३। पृष्ठासंख्या-२१८।

१ राजेन्द्रकर्णपूरः। श्लोकसंख्या-५६। पृष्ठासंख्या-६४।

भारते गणितशास्त्रस्य विस्तारे संस्कृतसाहित्यस्य दानम्

2024-06-21T06:01:37Z

Pijuskantipal:

'''भूमिका'''

इतिहासपाठात् ज्ञायते सिन्धुसभ्यतायाः परवर्तिनी सभ्यता भवति आर्यसभ्यता। सिन्धुसभ्यताया आनुमानिकः कालः त्रिसहस्रखिस्तपूर्वाब्दात् सार्धसहस्रखिस्तपूर्वाब्दपर्यन्तम्। आर्यसभ्यतायाः प्रारम्भकालः द्विसहस्रखिस्तपूर्वाब्दः। द्विसहस्रखिस्तपूर्वाब्दात् सार्धसहस्रखिस्तपूर्वाब्दस्य मध्ये आर्याणामागमनं तथा भारतवर्षे तेषां वासस्थापनं परिलक्ष्यते। तत्परवर्तिकाले तैः विरचितं साहित्यं संस्कृतसाहित्यम्। संस्कृतसाहित्यं द्विविधम्- वैदिकसाहित्यं लौकिकसाहित्यञ्च।

आर्याणां प्रथमसाहित्यं भवति वैदिकसाहित्यम्। वैदिकसाहित्यस्य विभागचतुष्टयं भवति- संहिता, ब्राह्मणम्, आरण्यकम्, उपनिषद् च। संहिताभागेऽस्ति प्रायशः देवदेवीनां स्तुतिविषयकः मन्त्रः। ब्राह्मणभागेऽस्ति प्रायशः यागानां नियमपद्धतिः। आरण्यकभागेऽस्ति प्रायशः वयस्कानां जीवनधारणपद्धतिः। उपनिषद्भागेऽस्ति प्रायशः पुनर्जन्मवादः, कर्मफलवादः,परमात्मा ब्रह्म इत्यादीनां व्याख्या।

आर्याणां परवर्तिसाहित्यं लौकिकसाहित्यम्। लौकिकसाहित्ये एकत्र परिलक्ष्यते काव्यानां प्राचुर्यमन्यत्र च परिलक्ष्यते शास्त्राणां प्राचुर्यम्। अत्र ज्ञातव्यं यत् वैदिकसाहित्येऽपि शास्त्राणां प्राचुर्यता परिलक्ष्यते। संस्कृतसाहित्यस्य काव्यानां मध्येऽन्यतमानि काव्यानि भवन्ति- वाल्मीकिमुनिना विरचितं रामायणमहाकाव्यं; महर्षिव्यासदेवेन विरचितं महाभारतं; कालिदासेन विरचितं रघुवंशं कुमारसम्भवमिति महाकाव्यद्वयं, मेघदूतम् ऋतुसंहारमिति खण्डकाव्यद्वयं, मालविकाग्निमित्रं विक्रमोएवशीयम्, अभिज्ञानशकुन्तलमिति नाट्यत्रयम्; भारविणा विरचितं किरातार्जुनीयं; महाकविना माघेन विरचितं शिशुपालबधम् – इत्यादीनि काव्यानि उल्लेखयोग्यानि।

अपरपक्षे शास्त्राणां मध्येऽन्यतमानि भवन्ति- दर्शनशास्त्रम्, अलंकारशास्त्रं, धर्मशास्त्रं, राजनीतिशास्त्रं, स्मृतिशास्त्रम्, अभिधानशास्त्रं, लिपिशास्त्रं, छन्दोशास्त्रं, व्याकरणशास्त्रं, ज्योतिष्‌शास्त्रं, गणितशास्त्रम्, आयुर्वेदशास्त्रं, रसायनशास्त्रं, पशुचिकित्साशास्त्रं, पक्षिविद्या, प्राणिविद्या, रत्नविद्या, चौर्यविद्या, प्रायोगिकविज्ञानं, कृषिविद्या, उद्यानविद्या, भूगोलविद्या, अभिनयशास्त्रं, युद्धविद्या, वास्तुविद्या, यन्त्रशिल्पशास्त्रं, कामशास्त्रं, नीतिशास्त्रं, तन्त्रशास्त्रञ्च।

एतेषां मध्येऽधुनालोच्यविषयो भवति- गणितशास्त्रस्य विस्तारे संस्कृतसाहित्यस्य दानम्।

'''संस्कृतसाहित्ये गणितचर्चाया उत्पत्तिः'''

गणितेतिहासविदो वदन्ति- वैदिकयुगस्य शतपथब्राह्मणस्य कालादेव गणितचर्चा प्रारब्धार्थात् संस्कृतसाहित्ये गणितचर्चायाः प्रारब्धकालो भवति प्रायशः द्विसहस्रखिस्ताब्दः। ततः परिलक्ष्यते प्रसङ्गक्रमेण विविधसूत्राणामुल्लेखः शुल्वसूत्रे। न केवलानि सूत्राणि, तत्त्वान्यपि परिलक्ष्यते तत्र। भारतीया मुनयो ज्ञातवन्तो विविधयज्ञवेदीनां निर्माणपद्धतीन्। लेखनार्थं ‘फलकशब्दस्योल्लेखः परिलक्ष्यते। वैदिकसाहित्ये तथा जातकादिबौद्धसाहित्ये प्राचीनज्योतिर्विद्भिः ज्योतिर्विज्ञानस्य विविधसमस्यानां समाधानं धुलिकर्मपद्धत्या कृतम्। धुलिकर्मपद्धतिः भवति छात्राणां शिक्षार्थं फलकस्योपरि रजोनिक्षेपं कृत्वा तत्राङ्गुलिसञ्चालनेन चित्राङ्कनं ततः समाधानम्।

धुलिकर्मपद्धतिसम्पर्के ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तस्य दशमाध्यायस्य द्वाषष्ठीतमे श्लोके ब्रह्मगुप्तेनोक्तम्-

“नावार्यो ज्ञातैरपि तन्द्रैरार्यभट-विष्णुचन्द्रादेः।

यो ब्राह्म धुलिकर्म विदाचार्यत्वं भवन्ति तस्य”॥[१]इति।

अर्थात् येन पण्डितेनार्यभट्ट-विष्णुचन्द्रादीनां गणनाशिक्षा कृता, तदधिकं ज्ञानं प्राप्यते व्यक्तिना, येन ब्रह्मगुप्तस्य धुलिकर्मपद्धतिः पठिता।

ब्रह्मगुप्तस्य मते धुलिकर्मपद्धतिः गणितशास्त्रे गुरुत्वपूर्णा। तस्मात् तेनोक्तं ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तस्य दशमाध्यायस्यसप्तषष्ठीतमे श्लोके-

“गुरुणा न धुलिकर्म प्रतिकञ्चुककारिणे प्रदात्यव्यम्।

तस्य सुकृत प्रणाशः कुरुते प्रतिकञ्चुकं योऽस्य”॥२इति।

अर्थात् धुलिकर्मपद्धत्याः प्रयोगो येन न कृतः, स निन्दार्हः। अपि च तस्य यशोनाशे आशङ्कास्ति। बौद्धसाहित्ये मुद्रा-गणना-संख्यायनाख्यगणितानामुल्लेखः परिलक्ष्यते। अङ्गुलिभिर्गणना नाम मुद्रा, अङ्गुलिव्यतिरेकेण गणनाकार्यं भवति गणना, संख्यायनं भवति उच्चतरगणितम्। अस्य विभागस्योल्लेखः संस्कृतसाहित्यस्य प्रथमपर्वे न परिलक्ष्यते। हातिगुम्फालेखे लेखनस्य तथा रूपस्य सहायेन गणनापद्धतिरुल्लिखिता। कौटिल्यस्यार्थशास्त्रे संख्यायनस्य कथास्ति। अमरकोषे गणितं संख्यायनञ्च सन्निहितरूपेणास्ति। सर्वोपरि उच्यते भारतवर्षं एवाकासस्य तथा फलकस्यादिगृहं भवति। मतस्यास्य समर्थकानां मध्येऽन्यतमा भवन्ति वेइली-टेलर-वार्णाल-रडेटादयः पाश्चात्यपण्डिताः।

चीनदेशीयेन पर्यटकेनालविरुणा उक्तं तदीयग्रन्थे- भारतवर्षस्य विविधेषु स्थानेषु विविधानि प्रतीकचिह्नानि व्यवह्रीयन्ते। अस्माभिर्व्यवह्रीयन्ते यानि यानि संख्याप्रतीकचिह्नानि, तानि हिन्दूनां सर्वोत्कृष्टसंख्याप्रतीकानि। काश्मीरदेशीयैरधिवासिभिः चीनदेशस्य रीतौ संख्याप्रतीकस्य व्यवहारः कृतः। परन्तु तैर्यदा वालुकायामुपरि गणना कृता तदा प्रतीकव्यवहारः न कृतः।

'''योगप्रक्रिया'''

संस्कृतभाषायाः गणितशास्त्रे योगादिचिह्नानां व्यवहारः कथं भूयते तदेव इदानीमालोच्यते। व्यापारेऽस्मिन् वाक्शाल्याः पाण्डुलिपेः कथा मनसि आगच्छति। अत्र योगादीनां कृते व्यवहृतं चिह्नमतीव कौतुहलोद्दीपकम्। प्राचीनगणितशास्त्रे योगप्रक्रियाकाले यु-इत्यक्षरस्य व्यवहारः परिलक्ष्यते। यु-इति भवति युतशब्दस्याद्याक्षरम्। प्राचीनगणितशास्त्रे योगशब्दस्य परिवर्ते संकलित-संकलन-मिश्रण-सम्मेलन-संयोजन-प्रक्षेपण-युत्यभ्यासादिशब्दानां प्रयोगः परिलक्ष्यते। योगप्रक्रियाविषये विस्तृतालोचना द्वितीयार्यभट्टेन तथा द्वितीयभास्कराचार्येण कृता। अपि च संक्षेपेणालोचना कृता श्रीधराचार्येण तथा महावीराचार्येण। एतत्‌सम्पर्के लीलावतीति ग्रन्थस्य द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपरिच्छेदस्य द्वादशतमे श्लोके द्वितीयभास्कराचर्येणोक्तम्-

“कार्यः क्रमादुक्तमतोऽथवाङ्कयोगो यथास्थानकमन्तरंवा”।३इति।

अर्थात् संख्यानां योगस्तेषां स्थानानुसारेण ग्रहणीयः। वियोगस्तेषां पार्थक्यानुसारेण ग्रहणीयः।

नियमकथनात् परं विषयेऽस्मिन् सुन्दरमुदाहरणं द्वितीयभास्कराचार्येणोक्तम्। तेनोक्तम्-

“अयि बाले लीलावति मतिमूर्ति ब्रुहि सहितान् द्विपञ्च द्वात्रिंशत् त्रिनवति शताष्टादश दश। शतो पेतानेतानयुत वियुतांश्चापि वदमे यदि वक्त्रेयुक्ति व्यवकलन मार्गेऽसि कुशला”।४इति।

अर्थात् हे बुद्धिमति कन्ये लीलावति! यदि त्वं योगवियोगयोर्व्यापारे न दक्षा भवसि, तर्हि वद द्वि-पञ्च-द्वात्रिंशत्-त्रिनवत्यधिकशत-अष्टादश-शत-संख्यानां योगफलम्। अपि च, अयुतसंख्यायाः अस्य योगफलस्य वियोगं कुरु। अस्य गाणितिकरूपं भवति-

   २+५+३२+१९३+१८+१०+१००=३६०

   १००००-३६०=९६४०

'''वियोगप्रक्रिया'''

इदानीं प्राचीनगणितशास्त्रे वियोगचिह्नस्य व्यवहारविषये आलोच्यते। एतद्विषये वाक्शाली नाम पाण्डुलिपिरुल्लेखयोग्या। अस्यां पाण्डुलिपौ वियोगप्रक्रियायाः प्रतीकरूपेण ‘+’ इति चिह्नं व्यवह्रीयते। चिह्नमिदं तस्याः संख्यायाः परमुल्लेखनीयं मूलसंख्याया यस्या वियोगः कर्तव्यः। दृष्टान्तरूपेणोच्यते-

१३ ६+    (१३-६)= ७

परवर्तिगणितशास्त्रे अस्य चिह्नस्य प्रयोगविषये संशयोऽस्ति। साधारणतः वियोगप्रक्रियाकाले ‘ऋ’-वर्णो व्यवह्रीयते। ऋ-वर्णोऽयं ‘ऋण’-शब्दस्याद्याक्षरम्। केषाञ्चित् पण्डितानां मते ऋ-वर्णस्य क्रमोन्नतेः कारणात् ‘+’ इति चिह्नस्य व्यवहारः प्राचीनगणितशास्त्रे परिलक्ष्यते। अशोकस्य लिप्याः ‘क’-वर्णेन सह ‘+’इति चिह्नस्य सादृश्यं परिलक्षितमनेकैः पण्डितैः। ह्येर्णल-महोदयस्य मते ‘क’-वर्णोऽयं कनीयस्शब्दाद् न्यूनशब्दाद्वागतः५। ऐतिहासिकस्य विभूतिभूषणमहोदयस्य मते संस्कृतस्य क्षयशब्दस्य क्रमविकाशेन ‘+’ इति चिह्नं गणितशास्त्रे आगतम्। पृथुदकस्वामी इत्यादयो गणितविदः वियोगप्रक्रियाज्ञापनार्थं संख्याया उपरि ‘ <sup>.</sup> ’ इति चिह्नं प्रयुक्तवन्तः। दृष्टान्तरूपेणोच्यते-

१२ ७<sup>.</sup>    =५

संस्कृतगणितशास्त्रे वियोगशब्दस्य परिवर्ते व्युत्कलित-व्युत्कलन-शोधन-पातन-अन्तर-वियोज्यादिशब्दानां प्रयोगः परिलक्ष्यते।

'''गुणनप्रक्रिया'''

संस्कृतभाषाया गणितशास्त्रे गुणनशब्दस्य परिवर्ते हनन-बध-क्षयादिशब्दानां व्यवहारः परिलक्ष्यते। खिस्तपूर्वाष्टशतके शुल्वसूत्रेषु अभ्यासशब्दस्य व्यवहारः परिलक्ष्यते। शब्दोऽयं कदापि योगस्य परिवर्ते; कदापि वा गुणनस्य परिवर्ते व्यवह्रीयते। वाक्शाली नाम पाण्डुलिपौ गुणनस्य परिवर्ते ‘परस्परकृतक’-शब्दस्य व्यवहारः परिलक्ष्यते। अपि च ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः, त्रिशतिका, सिद्धान्तशेखरः, लीलावती इत्यादिग्रन्थेषु व्यापकरूपेण गुणनस्य संज्ञा उदाहरणञ्च प्राप्यते।

गुणनस्य पद्धतय आसन् विविधाः। ब्रह्मगुप्तेन गुणनस्य गोमूत्रिक-खण्ड-वेधेष्टाख्यं प्रकारचतुष्टयमुल्लिखितम्। श्रीधराचार्येणापि कपाटसन्धि-तस्थ-रूपविभाग-स्थानविभागाख्यं गुणनस्य प्रकारचतुष्टयं स्वीकृतम्। अस्य मतवादो महावीरेणानुसृतः। गुणनस्य पञ्चविधाः प्रकाराः श्रीपतिना द्वितीयभास्कराचार्येण चोल्लिखिताः।

गोमूत्रिकपद्धतिसम्पर्के ब्रह्मगुप्तेनोक्तम्-

“गुणकारखण्डतुल्यो गुण्यौ गोमूत्रिकाकृतो गुणितः।

सहितः प्रत्युत्पन्नो गुणकारभेदतुल्यो वा”६॥५५॥

अर्थात् गुणकसंख्यायाः खण्डनं कृत्वा तत्र गुण्यं स्थापयित्वा गोमूत्रिकरूपेण गुणनं कृत्वा ततः योगः कर्तव्यः। अस्याः प्रक्रियाया गाणितिकरूपं भवति-

१३×१५८=(६+७)×१५८=६×१५८+७×१५८

=९४८+११०६

=२०५४

इष्टगुणनसम्पर्के ब्रह्मगुप्तेनोक्तम्

“गुण्यो राशिर्गुणकारराशिनेष्टाधिकोनकेन गुणः।

गुणयोष्टवधो न युतो गुणकेऽभ्यधिकोनके कार्यः”७॥५६॥

अर्थात् गुणकेन सह कस्याश्चित् इष्टसंख्यायाः योगं वियोगं वा कृत्वा तद्वारा गुण्यस्य गुणनं कर्तव्यम्। अतःपरं तया इष्टसंख्यया गुणनं कृत्वा पूर्वफलाद् वियोगो योगो वा कर्तव्यः। दृष्टान्तरूपेणोच्यते-

९३×१३=(९३+७)×१३-७×१३=१३००-९१=१२०९

९३×१३=(९०+३)×१३=९०×१३+३×१३=११७०+३९=१२०९

लीलावती इति ग्रन्थे द्वितीयभास्कराचार्येण गुणसम्पर्के विस्तारितरूपेणालोचना कृता। तत्र तेनोक्तम्-

“गुण्यान्त्यमङ्कं गुणकेन हन्यादुत्सारि तेनैवमुपान्तिमादीन्। गुण्यस्त्वधोऽधोगुण खण्डतुल्यस्तैः खण्डकैः सङ्गुणि तो युतो वा। भक्तोगुणः शुध्यति येन तेन लव्ध्या च गुण्यो गुणितः फलं वा। द्विधा भवेदुपविभाग एवं स्थानैः पृथग् वा गुणितः समेतः इष्टोनयुक्तेन गुणेन निघ्नोऽभीष्टघ्न गुण्यान्वित वर्ज्जितो वा”८।

अस्य सरलार्थो भवति- प्रथमतः गुण्यस्य शेषाङ्कस्य गुणकेन गुणनं कर्तव्यम्। ततः परवर्तिनोऽङ्कस्य, ततः तत्परवर्तिनोऽङ्कस्य गुणकेन गुणनं कर्तव्यम्। द्वितीयतः गुणकेन वा पृथक् पृथग्‌रूपेण प्राक् गुण्यस्य गुणनं कर्तव्यम्। ततः सर्वसंख्यानां योगः कर्तव्यः। तृतीयतः गुणकं वा अनेकांशे विभज्य तैः सह गुण्यस्य गुणनं कर्तव्यम्। चतुर्थतः पृथक् पृथग्‌रूपेण स्थानीयसंख्यानां गुणनं कर्तव्यं, ततः सर्वेषां योगः कर्तव्यः। पञ्चमतः संख्याया मानं बर्धयित्वा संख्यामानस्य वा न्यूनं कृत्वा, तद्‍द्वारा गुण्यस्य गुणनं कर्तव्यं, ततः गुणफलस्य योगो वियोगो वा कर्तव्यः।

लीलावतीग्रन्थे उदाहरणसहयोगेन द्वितीयभास्कराचार्येण सूत्राणां प्रयोगः प्रदर्शितः। तेनोक्तम्-

“बाले बालकुरङ्गलोलनयने लीलीवति प्रोच्यतां पष्णत्येक मितादिवाकरगुणा अङ्काः कतिस्युर्यदि। रूपस्थानविभाग खण्ड गुणने कल्याणि कल्याणिनि छिन्नान्तेन गुणेन ते च गुणिताजाताः कति स्युर्वद”९।

अर्थात् हे मृगशावकस्य इव चञ्चलनयने कन्ये लीलावति! पञ्चत्रिंशदधिकशतस्य गुणनं द्वादशेन किं भविष्यति? विविधप्रकारैस्तेन समाधानं कृतम्।

तेनोक्तम्-“ न्यासः। गुण्यः १३५। गुणकः १२। गुण्यन्तमङ्क गुणकेन हन्यादिति कृते ज्ञातम् १६२०। अथवा गुणरूपविभागे खण्डकृते ८+४=१२। आभ्यां पृथग् गुण्ये गुणिते युते च जातं तदेव १६२०”१०।

अर्थात् दृष्टान्तः। गुण्यः १३५। गुणकः १२। गुण्यस्य शेषाङ्कस्य गुणकेन सह गुणनेन १६२० भवेत्। खण्डं खण्डं वा कृत्वा गुणने कृते (यथा प्रथमे ८ द्वारा ततः ४ द्वारा) १०८० संख्या, ५४० इति संख्या च प्राप्यते। ततः संख्याद्वयस्य योगः कार्यः। गाणितिकभाषायां रूपं भवति-

१२×१३५=(८+४)×१३५=८×१३५+४×१३५=१०८०+५४०=१६२०

अथवा ‘‘गुण्यकस्त्रिभिर्भक्तोलव्धम्। ४। एभिस्त्रिभिः। ३ वा गुण्ये गुणिते जातं तदेव। १६२०”११।

अर्थात् अथवा ३ द्वारा गुणकस्य भागे कृते या संख्या प्राप्यते तया सह ३ संख्यया सह च गुण्यस्य गुणनं कर्तव्यम्। ततः संख्याद्वयस्य योगे कृते १६२० भवेत्।

अथवा “स्थानविभागे खण्डे १। २। आभ्यां पृथग् गुण्ये गुणिते यथास्थानयुते च जातं तदेव। १६२०”१२।

अर्थात् १२ इति संख्यायाः स्थानविभागं कृत्वा प्रथमे २ इति द्वारा ततः १ इति द्वारा गुणनं कर्तव्यम्। ततः उभयोर्योगे १६२० भवेत्।

अथवा “द्व्युनेन (१०) द्वाभ्याञ्च(२) पृथग् गुण्ये गुणिते युते च जातं तदेव १६२०”१३।

अर्थात् १२ इत्यस्मात् २ इति वियोगं कृत्वा अर्थात् १० द्वारा ततः २ द्वारा गुण्यस्य गुणनं कर्तव्यम्। अवशेषे योगे कृते १६२० भवेत्। गणितस्य भाषायाम्-

१२×१३५=१०×१३५+२×१३५=१३५०+२७०=१६२०

अथवा “इष्टयुतेन गुणेन (२) गुण्ये गुणितेऽष्ट(८) गुणित गुण्य हीने च जातं तदेव १६२०”१४।

अस्यार्थो भवति- अथवा गुणकेन सह ८ योगः कर्तव्यः। अतः २० भवेत्। ततः तेन सह गुण्यस्य गुणनं कर्तव्यम्। अपि च गुण्येन सह ८ इत्यस्य गुणनं कर्तव्यम्। अवशेषे वियोगः कर्तव्यः। एतत्‌कृते १६२० भवेत्।

गणितस्य भाषायाम्-

१२×१३५=(२०-८)×१३५=२०×१३५-८×१३५=२७००-१०८०=१६२०

'''भागप्रक्रिया '''

संस्कृतभाषाया गणितशास्त्रे साधारणभागसम्पर्के बहुविधालोचना परिलक्ष्यते विविधैर्गणितज्ञैः। एतेषां मध्ये उल्लेखयोग्या भवन्ति ब्रह्मगुप्त-श्रीधराचार्य-महावीर-द्वितीयार्यभट्ट-द्वितीयभास्कराचार्यादयः। प्रथमार्यभट्टस्य आर्यभट्टीये भागसम्पर्के कापि अलोचना नासीत्। तथापि ‘एतद्विषये स किमपि नाजानत्’- एतद् वक्तव्यं न समीचीनम्। यतो हि तेन वर्ग-वर्गमूल-घन-घनमूलादीनामालोचना कृता। अतः भागसम्पर्के तस्य ज्ञानमासीत्। वाक्शाली नाम पाण्डुलिपौ उल्लिखितेषु उदाहरणेषु अस्य प्रयोगः परिलक्ष्यते।

प्राचीनगणितशास्त्रे भागप्रक्रिया साधारणतः भागहारः, भाजनं, हरणं, छेदनमित्यादिभिः शब्दैः भूषिता। लवः भाज्य-हारशब्दाभ्यां, हरश्च भाजक-भागहर-शब्दाभ्यां सूचितः। तत्र भागफलस्य समार्थकशब्दः ‘लव्विशब्दो व्यवह्रीयते।

लीलावतीग्रन्थे द्वितीयभास्कराचार्येणोक्तम्-

“भाज्याद्धरः शुध्यति यद्‌गुणः स्यादान्याद् फलं तत् खलु भागहारे। समेन केनाप्य प्रवर्त्त्य हार भाज्यौ भजेद्वा सति सम्भवे तु”१५।

महावीरेणोक्तं गणितसारसंग्रहे-

“विन्यस्य भाज्यमानं तस्याधःस्थेन भागाहारेण।

सदृशापर्वताविधिना भागं कृत्वा फलं प्रदेत”॥१६

अर्थात् भाज्यस्य प्राग् विन्यासं कृत्वा तस्मात् क्षुद्रतरेण भाजकेन भागं कृत्वा भागफलं निर्णेयम्। तत्र सुन्दरमेकमुदाहरणं महावीरेण प्रदत्तम्। तेनोक्तम्-

“रूपाग्रसप्तविंशतिशतानि कनकानि यत्र भाज्यन्ते।

सप्तत्रिंशतपुरुषैरेकस्यांशं ममाचक्ष्व”॥१७

अर्थात् २७०० संख्यकाः स्वर्णखण्डाः ३७ जनानां मध्ये विभज्याः। तर्हि प्रत्येकस्य जनस्य स्वर्णमूद्रा कति भविष्यति? वद।

भागसम्पर्के ब्रह्मगुप्तेनोक्तं ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तस्य अष्टादशतमाध्यायस्य त्रिंशत्तमश्लोके-

“धनभक्तं धनमृणहृतमृणं धनं भवति खं खभक्तं खम्।

भक्तमृणेन धनमृणं धनेन हृतमृणमृणं भवति”१८॥

अर्थात् धनात्मकेन धनात्मके भागे, ऋणात्मकेन ऋणात्मके भागे च सति भागफलमृणात्मकं भवेत्।

आधुनिकगणितस्य भाषायाम्-

a /b = a/b

-a/-b = a/b

-a/b    = -a/b

a/-b = -a/b

'''संस्कृतभाषायां पाटीगणितम्'''

पाटीशब्दो विशुद्धः संस्कृतशब्दो न वेति विषये मतभेदः परिलक्ष्यते। यतो हि प्राचीनभारतस्य कस्मिंश्चित् साहित्ये पाटीशब्दस्योल्लेखो न परिलक्ष्यते। अमरकोषे, निरुक्ते, हलायुधस्याभिधानरत्नमालायामपि शब्दोऽयं न परिलक्ष्यते। पञ्चचत्वारिंशदधिकपञ्चदशतमे खिस्ताब्दे भारतस्य गणितविदा गणेशेन पाटीशब्दसम्पर्के उक्तम् –योगादिप्रकरणानां क्रमविकाश एव पाटी। पाटीशब्दस्यार्थो मुनीश्वरेण ‘परिपाटी’ इति कृतः। परिपाटी इति संस्कृतशब्दः। श्ब्दोऽयममरकोषे परिलक्ष्यते। (कथ्यभाषायां पाटीशब्दस्यार्थो फलकम्) फलकम्(पाटी) इति शब्दविषये प्राच्य-पाश्चात्यपण्डितयोर्मध्ये मतपर्थक्यं परिलक्ष्यते। बालकृष्णदीक्षितस्य मते भारतीयज्योतिर्विद्भिः काष्टफलकं व्यवह्रीयते। तस्मात् फलकशब्दो भारतीयगणितशास्त्रे आगतः। ड. वि.वि.दत्तमहोदयेनोक्तम्- पाटीगणितमिति शब्दः सप्तमशतके भारतीयगणितशास्त्रे परिलक्ष्यते आङ्गलभाषायां, यस्य नाम ‘एरिथमेतिक्’ इति। भारतीयगणितशास्त्रे तस्य नाम पाटीगणितम्। दृष्टान्तरूपेणोच्यते- श्रीधराचार्यस्य ग्रन्थो भवति पाटीगणितसारः। मुनीश्वरेण तस्य ग्रन्थस्य नामकरणं कृतं पाटीसार इति।

'''संस्कृतभाषायाः बीजगणितम्'''

आङ्गलभाषाया यस्य नाम आलजाव्रा इति, प्राचीनभारतीयगणितशास्त्रेऽस्य नाम बीजगणितम्। पण्डितैरनुमीयते यत् बीजगणितमिति शब्दस्य व्यवहारः कृतः पृथुदकस्वामिना। ब्रह्मगुप्तेन बीजगणितस्य नामकरणं कुट्टकगणितं कुट्टकं वा कृतम्। अस्य नामकरणस्य उत्स आसीत् ‘कुट्टन’इति शब्दात्। यस्यार्थः चुर्णनं विश्लेषणं वा। परवर्तिकाले बीजगणितस्य नाम भवति अव्यक्तगणितम्। शब्दोऽयं बीजगणितसम्पर्के भारतीयानां सम्यक्‌धारणायाः तथा स्वच्छधारणायाः परिचायकः। यतो हि अज्ञातराशिसम्पर्के (यस्य मानमज्ञातम्) आलोचना एव बीजगणितस्य प्रधानवैशिष्ट्यम्।

बीजगणितसम्पर्के द्वितीयधास्कराचार्येणोक्तम्-

“बीजं मतविधिवर्णसहायिणी हि मन्दावबोधविधये विवुधैर्निजाद्यैः विस्तारिता गणकतामरसांशुमद्भिर्या सैव बीजगणिताताह्वयतामुपेता”।

अर्थात् विधिवर्णसहायताकारिणी बुद्धिरेव बीजगणितम्। अत्र यद्यपि बीजगणितस्य संज्ञा सुष्टुरूपेण न प्राप्यते, परन्तु पाटीगणितबीजगणितयोः पार्थक्यनिरूपणकाले स्पष्टरूपेण द्वितीयभास्कराचार्येणोक्तम्-

द्विविधगणितमुक्तं व्यक्तमव्यक्तसंज्ञम्।

व्यक्तं पाटीगणितमव्यक्तं बीजगणितम्॥१९

अर्थात् व्यक्ताव्यक्तभेदेन गणितं द्विविधम्। पाटीगणितं व्यक्तगणितं बीजगणितञ्चाव्यक्तगणितम्।

अत उपसंहारे उच्यते गणितशास्त्रस्य विस्तारे प्रसारे च संस्कृतसाहित्येऽन्तर्भूक्तस्य प्रचीनगणितशास्त्रस्य अवदानमनस्वीकार्यम्। वर्तमानकाले उच्चतरगणितचर्चायामपि संस्कृतस्य गणितशास्त्राणां तथा गणितज्ञानामवदानमवर्णनीयम्।इति शम्।
----[१]प्राचीनभारते गणितचर्चा,पृष्ठाङ्कः-७४

२ तत्रैव,पृष्ठाङ्कः-७५।

३ तत्रैव,पृष्ठाङ्कः-९८।

४ तत्रैव,पृष्ठाङ्कः-९।

५ हिस्‌ट्री अफ् प्लास् एण्ड माइनास्, आइ.जे.एइच्.एस्.,भलिउम्-२,पृष्ठाङ्कः-४७-५१।

६ प्राचीनभारते गणितचर्चा, पृष्ठासंख्या-९९।

७ तत्रैव,पृष्ठाङ्कः-१००।

८ तत्रैव।

९ तत्रैव,पृष्ठाङ्कः-१०१।

१० तत्रै।

११ तत्रैव,पृष्ठाङ्कः-१०।

१२ तत्रै।

१३ तत्रैव।

१४ तत्रै।

१५ तत्रैव,पृष्ठाङ्कः-१०।

१६ तत्रै।

१७ तत्रै।

१८ तत्रैव,पृष्ठाङ्कः-१९।

१९ तत्रैव,पृष्ठाङ्कः-१८४।

'''ग्रन्थसूची'''

१ प्रदीपकुमारमजुमदारकृतः ‘प्रचीन भारते गणितचर्चा’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘ग्रन्थमेला’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां १४०६ तमे वङ्गाब्दे प्र्काशितः।

२ प्रदीपकुमारमजुमदारकृतः ‘प्रचीन भारते ज्यामिति चर्चा’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘पश्चिमवङ्ग-राज्य-पुस्तक-पर्षद्’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां १९९२ तमे खिस्ताब्दे प्र्काशितः।

३ प्रदीपकुमारमजुमदारकृतः ‘प्रचीन भारते त्रिकोणमिति चर्चा’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘पश्चिमवङ्ग-राज्य-पुस्तक-पर्षद्’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां १९८९ तमे खिस्ताब्दे प्र्काशितः।

४ प्रदीपकुमारमजुमदारकृतः ‘ए डिक्‌सेनारि अफ् स्यंस्‌क्रिट्-इङ्लिस् टेंनिक्याल् ट्राम्(भलिउम्-१ म्याथम्याटिक्स्)’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘संस्कृत-साहित्य-परिषद्’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां २०११ तमे खिस्ताब्दे प्र्काशितः।

५ प्रदीपकुमारमजुमदारकृतः ‘गणितशास्त्र- आमादेर दृष्टिते’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘ओएस्ट-वेङ्गल-स्टेट्-वोर्ड’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां १९८१ तमे खिस्ताब्दे प्र्काशितः।

६ प्रदीपकुमारमजुमदारकृतः ‘भारतीय ज्यामिति शास्त्रे महर्षि वौधायन’ इत्याख्यः ग्रन्थः ‘विश्ववाणी’ इत्याख्यसंस्थानतः कलिकातायां १३७९ तमे वङ्गाब्दे प्र्काशितः।

७ विभूतिभूषण-दत्तकृतः ‘ज्यामितिशास्त्रे प्राचीन हिन्दुनाम ओ तार प्रसार’ इत्याख्या साहित्य-परिषद्-पत्रिका,१३३७ तमे वङ्गाब्दे प्रकाशिता।

८ पत्रिका-अङ्कभावना ,प्रथमवर्षस्य प्रथमसंख्यायां १९६५ तमे खिस्ताब्दस्य जानुयारिमासे प्र्काशितः।

९ विजनमोहनमहोदयेन कृतः ‘हिस्‌ट्री अफ् प्लास् एन्ड् माइमास् साइन्’ इत्याख्यः ग्रन्थः१९६७ खिस्ताब्दे प्रकाशितः।

लेखकः - ड. पियूष-कान्ति-पालः[[Category:Science and Technology]]

भारते गणितशास्त्रस्य विस्तारे संस्कृतसाहित्यस्य दानम्

2024-06-20T15:48:19Z

Pijuskantipal: Created page with " '''भूमिका''' इतिहासपाठात् ज्ञायते सिन्धुसभ्यतायाः परवर्तिनी सभ्यता भवति आर्यसभ्यता। सिन्धुसभ्यताया आनुमानिकः कालः त्रिसहस्रखिस्तपूर्वाब्दात् सार्धसहस्रखिस्तपूर्वाब्दपर्य..."