enIKSwiki - User contributions [en]

Hoysala temples

2023-12-09T11:06:13Z

Poornaprazna: Created page with " Authored by : Kengeri Chakrapani Published by : Ananthkumar Pratishthana_IKS Centre '''Some of the featured Hoysala temples''' ''Kengeri Chakrapani'' '''ಹಲವು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಪೂರ್ಣ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳು''' ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಹಾಗೂ ಮೂರ್ತಿಶಿಲ್ಪಗಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡನಾಡಿನ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕ..."

Authored by : Kengeri Chakrapani

Published by : Ananthkumar Pratishthana_IKS Centre

'''Some of the featured Hoysala temples'''

''Kengeri Chakrapani''

'''ಹಲವು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಪೂರ್ಣ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳು'''

ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಹಾಗೂ ಮೂರ್ತಿಶಿಲ್ಪಗಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡನಾಡಿನ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕೊಡುಗೆ ಅದ್ವಿತೀಯವಾದುದು. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದ ವರೆಗೂ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳರು ನೂರಾರು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವರು. ದೇವಾಲಯಗಳು ಸೌಂದರ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲೂ ತಾಂತ್ರಿಕತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದು ದೇಶ-ವಿದೇಶಗಳ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ಹಾಗೂ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಹೊಯ್ಸಳರು ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಅರಸುಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಅದರಲ್ಲೂ ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಶೈಲಿಯ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರೂ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸಿದರು. ನಸುಹಸಿರಿನ ಅಥವಾ ಕಪ್ಪುನೀಲಿ ಬಳಪದ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಬಳಸಿರುವ ಕಾರಣ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅವಕಾಶವಾಯಿತು.

ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ತಳವಿನ್ಯಾಸ, ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿರುವ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸಲು ಜಗತಿ, ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಸುಂದರ ದೇವಾನುದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರವನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸಿರುವ ಶಿಖರ ಅದರ ಮೇಲೆ ಅಂದದ ಶಿಲಾಕಳಶ, ಅಲಂಕೃತ ಜಾಲಂಧ್ರಗಳು (ಕಿಟಕಿ), ತಿರುಗಣೆಯಿಂದ(ಲೇತ್)ನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕಂಬಗಳು, ಲೋಹದ ಅಥವಾ ಮರ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ನಾಚಿಸುವಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಗಳುಳ್ಳ ದೇವತಾಮೂರ್ತಿಗಳು, ಏಕಕೂಟ (ಒಂದು ಗರ್ಭಗೃಹ), ದ್ವಿಕೂಟ (ಎರಡು ಗರ್ಭಗೃಹ), ತ್ರಿಕೂಟ (ಮೂರು ಗರ್ಭಗೃಹ), ಚತುಷ್ಕೂಟ (ನಾಲ್ಕು ಗರ್ಭಗೃಹ) ಹಾಗೂ ಪಂಚಕೂಟ (ಐದು ಗರ್ಭಗೃಹ) ದೇವಾಲಯಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾದವು. ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದರ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜೋಡಿ ದೇವಾಲಗಳನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳರು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

ಕನ್ನಡನಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬೇಲೂರು, ಹಳೇಬೀಡು, ಸೋಮನಾಥಪುರದ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲದೆ, ಇವರು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ದೇವಾಲಯಗಳು ನೂರಾರು ನೋಡಲು ಸಿಗುವುದು. ಆದರೆ ಮಾಹಿತಿಯ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಚಿತವಿಲ್ಲವೆಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಸುಂದರ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೊಯ್ಸಳರು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಕೂಟಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಗಳ ಕೆಲವು ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಥಿನಿಧಿಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

'''1. ಹುಲ್ಲೇಕೆರೆಯ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ:'''

ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ ಅರಸೀಕೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕು ಹುಲ್ಲೇಕೆರೆಯು ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ತಿಪಟೂರಿಗೆ ಸುಮಾರು ಹದಿನಾರು ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿ ತಿಪಟೂರು-ಹಾಸನ ರಸ್ತೆಯ ಸಮೀಪವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ ಮನಮೋಹಕವಾದ ಚನ್ನಕೇಶವನ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳ ಮಹಾಪ್ರಧಾನಿ ಬೂಚಿರಾಜನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1163ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದೊರೆ ಒಂದನೆಯ ನರಸಿಂಹನಿಂದ ಹುಲ್ಲೇಕೆರೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಸೋಮನಾಥಪುರವೆಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟು ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುವನು. ಹುಲ್ಲೇಕೆರೆ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವು ಊರ ನಡುವೆ ಎತ್ತರವಾದ ದಿಬ್ಬದ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯವು ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಚತುರಸ್ರಾಕಾರದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ಅಂತರಾಳ, ನವರಂಗ ಹಾಗೂ ಕಿರು ಮುಖಮಂಟಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಮುಖಮಂಟಪದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಲ್ಲೂ ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ಕಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಸುಂದರವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿರುವ ಗಜಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳಿವೆ. ನವರಂಗದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಣೆಯಿಂದ ಮಾಡಿರುವ ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳವೆ. ನವರಂಗದ ಭುವನೇಶ್ವರಿಯು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಪದ್ಮಗಳ ಜೋಡಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಳಿಂಗ ಮರ್ದನನ ಕಿರುಮೂರ್ತಿಯಿದೆ. ಪೂರ್ವದಿಂದ ಮೂರನೆಯ ಭುವನೇಶ್ವರಿಯಲ್ಲಿ ನರ್ತನವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವ ದೇವಾಲಯದ ಸ್ಥಾಪಕನಾದ ಬೂಚಿರಾಜನ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಂಖು, ಚಕ್ರ, ಗದಾ, ಪದ್ಮಧಾರಿಯಾದ ಕೇಶವನ ಸುಂದರ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ.

ಹುಲ್ಲೇಕೆರೆಯ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದ ಒಳನೋಟ ಹಾಗೂ ಹೊರ ವಿನ್ಯಾಸವು ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ಹಳೇಬೀಡು, ಸೋಮನಾಥಪುರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಕಲಾತ್ಮಕತೆ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯವು ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮ 100 ಆಡಿ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣ 63 ಅಡಿ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದ್ದು ಮನಸೂರೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಭಿತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಶವನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿ ಮೂರ್ತಿಗಳಿವೆ. ಹುಲ್ಲೇಕೆರೆಯ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದ ಸೌಂದರ್ಯ ಎದ್ದು ಕಾಣುವುದು, ದೇವಾಲಯದ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಕಟಾಂಜನ ಮತ್ತು ಅಲಂಕೃತ ಗೋಪುರದಿಂದ ದೇವಾಲಯದ ಮುಖಮಂಟಪದ ಮೇಲಿನ ಕಟಾಂಜನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯವಾದ ಕಾಳಿಂಗ ಮರ್ದನನ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಯಮುನಾ ನದಿಯನ್ನು ತನ್ನ ವಿಷದಿಂದ ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಾಳಿಂಗನನ್ನು ಕೃಷ್ಣನು ಮರ್ದಿಸುತ್ತಿರುವ ದೃಶ್ಯ ಬಹಳ ನೈಜವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿದೆ.

ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆ ಮೂರು ಹಂತಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಶಿಖರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ, ಕಾಳಿಂಗ ಮರ್ದನ, ಯೋಗಾನರಸಿಂಹ, ಗೋವರ್ಧನ ಗಿರಿಧಾರಿ ಹಾಗೂ ಸುಖನಾಸಿಯ ಮುಂಚಾಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಕೇಶವನ ಶಿಲ್ಪವು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಶಿಲಾಕಳಶವೂ ಸಹಾ ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದು, ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಮುಕುಟಮಣಿಯಂತಿದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀರ್ಣಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯರ ಸಹಕಾರ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ವತಿಯಿಂದ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರವಾಗಿದೆ.
2. ಸಿಂಧಘಟ್ಟದ ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ಹಾಗೂ ಲ ಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯ:

'''2. ಸಿಂಧಘಟ್ಟದ ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯ:'''

ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೃಷ್ಣರಾಜಪೇಟೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದು ಗ್ರಾಮ ಸಿಂಧಘಟ್ಟ. ಕೃಷ್ಣರಾಜಪೇಟೆ-ಮೇಲುಕೋಟೆ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜಪೇಟೆಯಿಂದ ಸುಮಾರು ಏಳು ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಅಗ್ರಹಾರವಾಗಿತ್ತು. ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಧಘಟ್ಟವನ್ನು ಸಂಗಮೇಶ್ವರಪುರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಊರ ನಡುವೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮದ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, ಊರ ಗ್ರಾಮದೇವತೆ ಸಿಂಧಘಟ್ಟಮ್ಮ ಹಾಗೂ ಆಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ.

ಶ್ರೀ ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ: ಸಿಂಧಘಟ್ಟ ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ ಒಂದು ಅಪರೂಪದ ದ್ವಿಕೂಟಾಚಲ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ದೇವಾಲಯವು ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯವು ಎರಡು ಗರ್ಭಗೃಹ, ಎರಡು ಸುಖನಾಸಿ ಆಯುತಾಕಾರದ ಬೃಹತ್ ನವರಂಗ ಹಾಗೂ ಎರಡು ಮುಖಮಂಟಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಒಂದು ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾದ ಪಾಣಿಪೀಠವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ಮತ್ತೊಂದು ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ಜನ್ನೇಶ್ವರ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಸುಂದರವಾದ ಶಿವಲಿಂಗಗಳಿವೆ. ಪದ್ಮಪೀಠದ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪಾಣಿಪೀಠವು ಎರಡು ಹಂತಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯ ಕಲಾತ್ಮಕತೆ ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹದ ಬಾಗಲುವಾಡದ ಲಲಾಟ ಬಿಂಬದಲ್ಲಿ ಗಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಬಾಗಿಲುವಾಡವು ಪಂಚ ಶಾಖಾಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದು ಗಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಪಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟ್ಯಶಿವ-ನಟರಾಜನ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಅಂತರಾಳದ ಬಾಗಿಲುವಾಡದ ಲಲಾಟಬಿಂಬದಲ್ಲಿ ಉಮಾಮಹೇಶ್ವರನ ಸುಂದರ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಉಮಾಮಹೇಶ್ವರನ ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಪುತ್ರರಾದ ಗಣೇಶ, ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಇರುವರು. ಶಿವನ ವಾಹನವಾದ ನಂದಿ ಹಾಗೂ ಪಾರ್ವತಿ ವಾಹನವಾದ ಉಡವನ್ನು ಸಹಾ ಬಿಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ನವರಂಗವು 20 ಕಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ನೆರಳು ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ನವರಂಗದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಗರ್ಭಗೃಹಗಳ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಭುವನೇಶ್ವರಿಗಳಿವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಬಿತ್ತಿಯ ನಿರಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದು ಸರಳವಾಗಿದೆ.ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಾಳಾಗಿ ವಿನಾಶದ ಅಂಚಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದ ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮಂಜುನಾಥೇಶ್ವರ ಧರ್ಮೋತ್ಥಾನ ಟ್ರಸ್ಟ್ನಿಂದ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1179ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಊರಿನಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಶಾಸನದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದು.

ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯ: ಸಿಂಧಘಟ್ಟದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯ ಶ್ರೀ ಲಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯವಾಗಿರುವುದು ಈ ದೇವಾಲಯವೂ ಸಹಾ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ. 1179ರ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರ ದೊರೆ ವೀರಬಲ್ಲಾಳನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ. ಏಕಕೂಟ ದೇವಾಲಯವಿದಾಗಿದ್ದು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಅಂದವಾದ ಶಿಖರವಿದೆ. ಲಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೊಡನೆ ಆಸೀನರಾಗಿರುವ ಲಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣರ ಸೊಗಸಾದ ಮೂರ್ತಿ ಇದೆ. ಸುಮಾರು ಐದು ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿರುವ ದೇವನು ಪದ್ಮ. ಶಂಖು, ಗಧಾ, ಚಕ್ರಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದು ಹಸನ್ಮುಖನಾಗಿರುವನು ಹಾಗೂ ದೇವನ ಪ್ರಭಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ದಶಾವತಾರದ ಸಣ್ಣ ಶಿಲ್ಪಗಳಿವೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೈಷ್ಣವ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮೇಲುಕೋಟೆಗೆ ಅತೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಸಿಂಧಘಟ್ಟದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಪ್ರಚಾರದ ಕೋರತೆಯಿಂದ ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

'''3. ಹಿರೇನಲ್ಲೂರಿನ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯ:'''

ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು, ಹಿರೇನಲ್ಲೂರು ಗ್ರಾಮವು ಕಡೂರಿನಿಂದ ಸುಮಾರು ಹದಿನಾರು ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಹಿರೇನಲ್ಲೂರಿನ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯವು ಸುಮಾರು ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ ಸುಂದರ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ.

ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸೋಮನಾಥಪುರದ ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ ತ್ರಿಕೂಟಾಚಲ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಕಾಲದ ಶಿಖರಗಳು ಉಳಿದು ಬಂದಿರುವುದು ಅಪರೂಪ. ಆದರೆ ಹಿರೇನಲ್ಲೂರಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಶಿಖರಗಳು ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವುದು ಸುದೈವ. ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯವು ತ್ರಿಕೂಟವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಧಾನ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಸ್ವಾಮಿಯೆಂದು ಕರೆಯುವ ಶಿವಲಿಂಗವಿದೆ. ಶಿವಲಿಂಗವು ಮೂರು ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿದ್ದು, ಪಾಣಿಪೀಠವು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿದೆ. ನವರಂಗದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳಿವೆ. ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯದ ಮಧ್ಯದ ಭುವನೇಶ್ವರಿಯಲ್ಲಿ ಆನಂದ ತಾಂಡವ ಭರಿತನಾದ ನಟರಾಜನ ಸುಂದರ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಡೆ ಉಮಾಮಹೇಶ್ವರ ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಅನಂತಪದ್ಮನಾಭ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ನಂದಿಶಿಲ್ಪವು ಸುಮಾರು ಎಂಟು ಅಡಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ನಂದಿಯು ಧರಿಸಿರುವ ಆಭರಣಗಳು, ಗೆಜ್ಜೆ, ಗಂಟೆಗಳು ಮನಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಭಿತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಗಾನರಸಿಂಹ, ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ, ಉಗ್ರನರಸಿಂಹ, ಗಜಾಸುರ ಮರ್ದನ ಮೂರ್ತಿ, ಮತ್ಸ್ಯಯಂತ್ರ ಭೇಧಿಸುವ ಅರ್ಜುನ, ನರ್ತಕಿಯರು ಮುಂತಾದ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಶಿಖರವೂ ಸಹಾ ಅನೇಕ ದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಅಂದವಾದ ಕಳಶದಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯವು ಬಹಳ ಶಿಥಿಲ ಹಂತವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಅವಸಾನದ ಅಂಚನ್ನು ತಲುಪಿತ್ತು. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮಂಜುನಾಥೇಶ್ವರ ಧರ್ಮೋತ್ಥಾನ ಸಮಿತಿ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳೀಯರ ನೆರವಿನಿಂದ ದೇವಾಲಯವು ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರಗೊಂಡಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಅಂದವಾದ ಉದ್ಯಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ದೇವಾಲಯದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿರುತ್ತಾರೆ.

'''4. ದೊಡ್ಡಗದ್ದವಳ್ಳಿಯ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಾಲಯ:'''

ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ತಾಲ್ಲೂಕು ಹಾಸನದಿಂದ ಸುಮಾರು ಹದಿನೈದು ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ದೊಡ್ಡಗದ್ದವಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಏಕೈಕ ಚತುಷ್ಕೂಟ (ನಾಲ್ಕು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳು) ಹೊಂದಿರುವ ಅಪರೂಪದ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಬೇಲೂರಿನ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯಕ್ಕಿಂತಲೂ (ಕ್ರಿ.ಶ. 1114) ಮೊದಲೇ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರುವ ಪ್ರಸ್ತುತ ದೇವಾಲಯವು ಹೊಯ್ಸಳರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಆರಂಭ ಹಂತವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯವು ನಾಲ್ಕು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗರ್ಭಗುಡಿಗೂ ಶಿಖರಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನವ ಕೊಲ್ಲಾಪುರದ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಾಲಯವೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಿರುವ ಗದ್ದವಳ್ಳಿಯ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಾಲಯವು ಶಿವೆ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯರ ಸಂಗಮ ಸ್ಥಳ. ದೇವಾಲಯದ ಒಂದು ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನಕ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಶಿಲ್ಪವಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿದೇವಿ ಕಾಳಿಯ ಮೂರ್ತಿಯಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ಭೂತನಾಥ ಎಂಬ ಶಿವಲಿಂಗವಿದೆ, ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ಗರುಡಪೀಠದ ಮೇಲೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶಿಲ್ಪವಿರಬೇಕಿದ್ದು ಈಗ ಅದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಮತ್ತೊಂದು ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುವ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಕಾಳಿಯ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಎರಡೂ ಬದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಬೇತಾಳವಿಗ್ರಹಗಳು. ಕೇವಲ ಅಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಬೇತಾಳಗಳು ಕೆದರಿದ ಕೂದಲು, ದೊಡ್ಡ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಉದ್ದವಾದ ನಾಲಿಗೆ, ಭಗ್ನದಂತಗಳು, ಕೋರೆದಾಡಿಗಳು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಶಿರ ಒಮ್ಮೆಲೆ ದಿಗಿಲನ್ನು ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿಲ್ಪಿಯ ಕೈಚಳಕಕ್ಕೆ ಶಿರಬಾಗಲೇಬೇಕು.

ದೊಡ್ಡಗದ್ದವಳ್ಳಿಯ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಶಾಸನದಿಂದ ಈ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಖಚಿತವಾದ ಮಾಹಿತಿ ಸಿಗುವುದು. ಹೊಯ್ಸಳ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರಿಕ ಹಾಗೂ ಮಹಾವಡ್ಡ ವ್ಯವಹಾರಿಯಾದ (ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರ) ಕುಲ್ಹಣರಾಹುತ ಮತ್ತು ಆತನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಸಹಜಾದೇವಿಯು ಅಭಿನವ ಕೊಲ್ಲಾಪುರವೆಂದು ಕರೆಯುವ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮೀ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವರು. ಪ್ರಸ್ತುತ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಮಹಾಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಮಲ್ಲೋಜ ಮತ್ತು ಮಣಿಯೋಜರುಗಳು.

'''5. ಗೋವಿಂದನಹಳ್ಳಿಯ ಪಂಚಲಿAಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ:'''

ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೃಷ್ಣರಾಜಪೇಟೆ ತಾಲ್ಲೂಕು ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೇಂದ್ರದಿAದ 20 ಕಿ.ಮೀ. ಹಾಗೂ ಕಿಕ್ಕೇರಿಯಿಂದ ಐದು ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಗೋವಿಂದನಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರ ಉಳಿದಿರುವ ಏಕೈಕ ಪಂಚಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪಂಚಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಪಂಚಕೂಟ ದೇವಾಲಯವು ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ಸೋಮನಾಥಪುರದಲ್ಲಿದ್ದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಿಥಿಲ ಹಂತವನ್ನು ತಲುಪಿದೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಅದರ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಗೋವಿಂದನಹಳ್ಳಿಯ ಪಂಚಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಒಂದರ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದರಂತೆ ಐದು ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ದೇವಾಲಯದ ಪಂಚಶಿಖರಗಳನ್ನು ದೇವಾಲಯದ ಹಿಂಬದಿಯಿಂದ ನೋಡುವುದೇ ಆನಂದದಾಯಕ. ದೇವಾಲಯವು ಐದು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಪ್ರತಿ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗಗಳಿವೆ. ಎಲ್ಲಾ ಐದು ಗರ್ಭಗುಡಿಗೆ ಸೇರಿ ಸುಮಾರು 120 ಅಡಿ ಉದ್ದ 20 ಅಡಿ ಅಗಲದ ಭವ್ಯವಾದ ನವರಂಗವಿದೆ. ಕಲಾತ್ಮಕವಾದ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನವರಂಗಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಾಗಿಲುಗಳಿವೆ. ಬಾಗಿಲುವಾಡದ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಆಳೆತ್ತರದ ಸೊಗಸಾದ ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಶಿಲ್ಪಗಳಿವೆ. ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಶಿಲ್ಪದ ಕೆಳಗೆ ಮಲ್ಲಿತಮನ ಹೆಸರಿರುವುದರಿಂದ ದೇವಾಲಯದ ರುವಾರಿ ಮಲ್ಲಿತಮನೇ ಆಗಿರಬೇಕೆಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಲ್ಲಿತಮನು ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೋಮನಾಥಪುರ ಕೇಶವ, ಹಾರನಹಳ್ಳಿಯ ಲಕ್ಷ್ಮೀನರಸಿಂಹ ಜಾವಗಲ್ಲಿನ ಲಕ್ಷ್ಮೀನರಸಿಂಹ ಮುಂತಾದ ಸುಂದರ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಹಾಶಿಲ್ಪಿ. ಗೋವಿಂದನಹಳ್ಳಿಯ ಪಂಚಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟಿರುವರು.

ಪಂಚಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಭಿತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ 24 ಮೂರ್ತಿಗಳು, ಪರವಾಸುದೇವ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ, ಯೋಗಾನಾರಸಿಂಹ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನರಸಿಂಹ ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಸಣ್ಣ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿವೆ. ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯವರು ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪದಂತೆ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮಾಡಿರುವರು.

'''6.''' ಮೊ'''ಸಳೆಯ ಜೋಡಿ ದೇವಾಲಯಗಳು:'''

ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗ್ರಾಮವಾದ ಮೊಸಳೆಯು ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ ಸುಂದರ ದೇವಾಲಯಗಳಿಂದ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳರು ಮಾಡಿದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಕೂಟ, ದ್ವಿಕೂಟ, ತ್ರಿಕೂಟ, ಚತುಷ್ಕೂಟ, ಪಂಚಕೂಟಗಳಲ್ಲದೆ ಒಂದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅವಳಿ (ಜೋಡಿ) ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.

ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮರಳೆ ಕೇಶವ ಹಾಗೂ ಮೊಸಳೆಯ ಜೋಡಿ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಉದಾಹರಿಸಬಹುದು. ಮೊಸಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳು ಒಂದು ಎತ್ತರವಾದ ದಿಣ್ಣೆಯ ಮೇಲಿದ್ದು, ನೋಡಲು ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿವೆ. ಈ ದೇವಾಲಯಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತೇ ನೋಡಿ ಸವಿಯಬೇಕು.

ನಾಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯಗಳು ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ಜಗಲಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಅಧಿಷ್ಟಾನದ ಮೇಲಿನ ಪಟ್ಟಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿವೆ. ಎರಡೂ ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಭಿತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಾನು ದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಸಾಲುಸಾಲೇ ಇವೆ. ಶಿವದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಶಿವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶಿಲ್ಪಗಳಿವೆ ಹಾಗೂ ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ವೈಷ್ಣವ ಮೂರ್ತಿಗಳಿವೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀ ಚನ್ನಕೇಶವ ಸ್ವಾಮಿಯು ಸುಮಾರು ಆರು ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿದ್ದು ಪ್ರಭಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ದಶಾವತಾರದ ಮೂರ್ತಿಗಳಿವೆ. ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದ ನವರಂಗದಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಯೋಗಾನರಸಿಂಹನ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನಿಡಲಾಗಿದೆ.

__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
__FORCETOC__

Idol Worship and Temple Culture

2023-12-01T12:52:27Z

Poornaprazna:

Authored by : Sri M N Prabhakar

Published by : Ananthkumar Pratishthana

'''ವಿಗ್ರಹಾರಾಧನೆ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ'''

ಎಂ.ಎನ್. ಪ್ರಭಾಕರ್

ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುವಿನ ಅಧ್ಯಯನ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನಿಂತ ದೇವರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅವಶ್ಯಕ. ಇವೆರಡರ ಸಮಾನ ಅಧ್ಯಯನ ಪರಿಪೂರ್ಣದೆಡೆಗೆ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅನಿಸಿಕೆ. ಈ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿರುವ “ದೇವರ” ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರಣವಂತೂ ಬೇಕು. ನಮ್ಮ ತಿಳುವಳಿಕೆ ತಪ್ಪು ಅಥವಾ ಸರಿ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಒಂದು ರೀತಿ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ನೀಡುವಂತಿರಬೇಕು. ಆಗ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಎಡೆಗೆ ಮುಂದುವರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯ.

ಈವರೆವಿಗೂ ನಡೆದ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಮಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಒಂದೇ ನಾಣ್ಯದ ಎರಡು ಮುಖಗಳು ಎನಿಸಿದ್ದರೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಯೇ ಅಧ್ಯಯನ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಬಹುಶಃ ಇದು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯರ ಅಧ್ಯಯನದ ರೀತಿ ಎನ್ನಬಹುದು. Architecture ಮತ್ತು Sculpture ಎರಡು ಮುಖಗಳು. ಇವೆರಡನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡದ್ದು ಶಿಲ್ಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದೇ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.

ಶುಕ್ರನೀತಿ ಗ್ರಂಥದ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು:

ಪ್ರಾಸಾದ ಪ್ರತಿಮಾರಾಮ ಗೃಹವಾಪ್ಯಾದಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಃ

ಕಥಿತಾ ಯತ್ರ ತತ್ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರಮುಕ್ತಂ ಮಹರ್ಷಿಭಿಃ

ದೇವಾಲಯ, ಅರಮನೆ, ರಾಜಗೃಹ ರಚನೆ, ದೇವತಾ ಮೂರ್ತಿರಚನೆ, ಉಪವನಗಳು, ಸರ್ವೋಪಯೋಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಬಾವಿ, ಪುಷ್ಕರಿಣಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ರಚನೆಗಳನ್ನೂ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇದರೊಂದಿಗೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕೆಲವು ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ “ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲೊಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ವೈದಿಕ ದೇವಾಲಯ” ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯು ಗಮನ ಸೆಳೆಯಿತು. ವೈದಿಕ ದೇವಾಲಯ ಎಂಬ ಪದಪುಂಜ ಸಾಧುವೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡತೊಡಗಿತ್ತು. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವೈದಿಕ, ಅವೈದಿಕ ಎಂಬ ವರ್ಗೀಕರಣವೇ? ವೈದಿಕ ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಬೇಕು.

ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯರು Brahmanical Temples ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಂವಾದಿಯಾಗಿ “ವೈದಿಕ ದೇವಾಲಯ” ಪದ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ. Brahmanical ಎನ್ನುವುದು “ಹಿಂದೂ” ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಬಳಸಿದ್ದು; ಇದು ಜೈನ, ಬೌದ್ಧ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯರು ಈ ನಾಡಿನಿಂದ ಹಿಂಸರಿದು ಹಲವು ದಶಕಗಳೇ ಸಂದಿವೆ. ಈಗ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ವಾಸ್ತುಗ್ರಂಥಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ದಿಸೆಯಲ್ಲಿ ವೈದಿಕ-ಅವೈದಿಕ ಎನ್ನುವುದು ಸಾಧುವಲ್ಲ. ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಬೇಕು. ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಆಗಮ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಆಡಿ ಗುರುತಿಸಬೇಕು. ಅಂತಹ ಒಂದು ಪ್ರಯತ್ನ ಇದು.

ಮೊದಲಿಗೆ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ಒಂದು ಸುಂದರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದ್ಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ.

ರೂಪಂ ರೂಪ ವಿವರ್ಜಿತಸ್ಯ ಭವತೋ ಧ್ಯಾನೇನ ಯತ್ಕಲ್ಪಿತಂ

ಸ್ತುತ್ವಾsನಿರ್ವಚನೀಯತಾsಖಿಲಗುರೋ ದೂರೀಕೃತಾ ಯನ್ಮಯಾ

ವ್ಯಾಪಿತ್ವಂ ಚ ನಿರಾಕೃತೋ ಭಗವತಾ ಯತ್ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾದಿನಾ

ಕ್ಷಂತವ್ಯಮ್ ಜಗದೀಶಾ ತದ್ ವಿಕಲತಾ ದೋಷತ್ರಯಂ ಮತ್ಕೃತಂ

ರೂಪವಿಲ್ಲದೆ ನಿನಗೆ, ನನ್ನ ಧ್ಯಾನ ಸೌಕರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿನಗೊಂದು ರೂಪವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ಮಾತುಗಳಿಗೆ, ಸ್ತುತಿಗಳಿಗೆ ನಿಲುಕದವನು; ಆದರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೀರ್ತನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾಡಿ ಹೊಗಳುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ನಿನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತೇನೆ. ಎಲೈ ಜಗದೀಶನೇ, ನನ್ನಿಂದಾಗುವ ಈ ದೋಷತ್ರಯಗಳನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸು.

ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಅದ್ವೈತ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರತಿಪಾದಕರು ಶ್ರೀಸಾಮಾನ್ಯನಿಗಾಗಿ ಹಲವು ಸ್ತೋತ್ರಾದಿಗಳನ್ನ್ನೂ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಗಮನಿಸಬಹುದು.

“ಪ್ರತಿಮಾ ಅಲ್ಪ ಬುದ್ಧಿನಾಂ” - ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವಿದೆ. ದೇವರು, ಮೂರ್ತಿಶಿಲ್ಪ, ದೇವಾಲಯಾರ್ಚನೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶ್ರೀಸಾಮಾನ್ಯನಿಗಾಗಿ; ಅದರಂತೆ ಸ್ತೋತ್ರಾದಿಗಳನ್ನೂ ಶ್ರೀಸಾಮಾನ್ಯನ ಆಚರಣೆಗಾಗಿ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಾಗಮಂಗಲ ತಾಲ್ಲೂಕು ಲಾಲನಕೆರೆಯ ಕೆಳಗಿನ ಶಾಸನಪದ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು.

ಭೇದಂ ಮೂರ್ತಿಯೊಳಲ್ಲದೆ

ಭೇದಂ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ವದೊಳು ಸಲ್ಲದೆನಲು

ಮಾದೇವರಾದ ಭೇದದ

ಮಾದೇವಂ ದೇವನೀಗೆ ಸುಖಸಂಪದಮಂ

ಕಾಮಿಕಾಗಮದ ವಾಕ್ಯ ಇಂತಿದೆ:

ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಹರಾ ಏವ ಲಿಂಗೇ ತತ್ವಂ ತ್ರಯಾಧಿಪಾಃ

ಅಪರಾಜಿತಪೃಚ್ಪಾ ಗ್ರಂಥದ ಉಲ್ಲೇಖ ಇಂತಿದೆ:

ಸರ್ವೇ ಲಿಂಗಾಶ್ರಿತಾದೇವಾ ಲಿಂಗಂ ದೇವಾಶ್ರಿತಂ ಶುಭಂ

ಅಥರ್ವವೇದದ 10ನೇ ಕಾಂಡದ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು.

ಸ್ಕಂಭಂ ತದ್ ಬ್ರೂಹಿ ಕತಮಸ್ವಿ ದೇವಸಃ

ಯಸ್ಮಿನ್ ಭೂಮಿಃ ಅಂತರಿಕ್ಷಮ್ ದ್ಯೌಃ ಯಸ್ಮಿನ್ ಅಧ್ಯಾಹಿತಾ

ಯತ್ರಾಗ್ನಿ ಚಂದ್ರಮ್ ಸೂರ್ಯೋವಾ ತಿಷ್ಠತಿ ಅರ್ಪಿತಾಃ

ಸ್ತಂಭಂ ತದ್ ಬ್ರೂಹಿ ಕತಮಸ್ವಿ ದೇವಸಃ (10.7.12)

ಯಸ್ಯ ತ್ರಯಂತ್ರಿಂಶತ್ ದೇವಾಃ ಅಂಗೇ ಸರ್ವೇ ಸಮಾಹಿತಾಃ

ಸ್ತಂಭಂ ತದ್ ಬ್ರೂಹಿ ಕತಮಸ್ವಿ ದೇವಸಃ (10.7.13)

ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ್ತಬ್ದ್ವಾ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಲೋಕಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಆಧಾರಯತ್

ಸ್ತಂಭಂ ತದ್ ಬ್ರೂಹಿ ಕತಮಸ್ವಿ ದೇವಸಃ (10-7-14)

ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಮಂಗಳಶ್ಲೋಕವನ್ನೂ ಹೆಸರಿಸಬಹುದು.

ನಮಸ್ತುಂಗ ಶಿರಶ್ಚುಂಬಿ ಚಂದ್ರಚಾಮರ ಚಾರವೇ

ತ್ರೈಲೊಕ್ಯ ನಗರಾರಂಭ ಮೂಲಸ್ತಂಭಾಯ ಶಂಭವೇ

ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿರುವ ದೇವರು ಸಾಂಕೇತಿಕ. ಲಿಂಗವು ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿ, ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳೂ ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅಥರ್ವವೇದವು ಗುರುತಿಸಿದೆ.

“ವಿಗ್ರಹ” ಪದವನ್ನೂ ಗುರುತಿಸೋಣ: “ವಿಶೇಷೇಣ ಗೃಹ್ಯತೇ ಇತಿ ವಿಗ್ರಹಃ” . ಗೃಹ್ ಧಾತು ಮೂಲದ್ದು. ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿರುವುದು ಎಂಬ ಅರ್ಥ.

ಪ್ರಮಾಣೇ ಸ್ಥಾಪಿತಾ ದೇವಾ ಪೂಜಾರ್ಹಶ್ಚ ಭವಂತಿ ಹಿ

“ಲಿಂಗ” ಪದವನ್ನು ಮೊದಲು ಗಮನಿಸಬೇಕು. “ಲಿಂಗಂ ಚಿತ್ರೀಕರಣೆ” ಎಂಬ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಇದೆ. ಲಿಂಗ ಎಂದಲ್ಲಿ ಗುರುತು, ಸಂಕೇತ, ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವ ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸನತ್ಕುಮಾರ ಸಂಹಿತೆಯ ಸಾಲುಗಳು ಇಂತಿವೆ:

ಲಿಂಗಂ ತು ವಿವಿಧಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮ ಶಂಕರಮೇವ ಚ

ವೈಷ್ಣವಂ ಚ ನಿರ್ದೈವಂ ಚ ಚತುರ್ಥಂ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಂ

ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧ. ಬ್ರಹ್ಮ, ಶಂಕರ, ವಿಷ್ಣು ಹಾಗೂ ನಿರ್ದೈವ. ನಿರ್ದೈವ ಎಂದಲ್ಲಿ ಸಾಂಕೇತಿಕವೇ. ಯಾವ ದೇವರನ್ನಾದರೂ ಆರೋಪಿಸಬಹುದು.

“ಲಿಂಗೇ ಶಿವಂ ಸಮಾವಾಹ್ಯ ಮೂಲೇನ ಸದ್ಯ ಮಂತ್ರತಃ”

ಇದು ರೌರವಾಗಮದ ಉಕ್ತಿ. ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಸದ್ಯೋಜಾತಾದಿ ಮಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಶಿವನನ್ನು ಆವಾಹಿಸಬಹುದು. ಅದೇ ರೀತಿ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೇವರನ್ನಾದರೂ ಆವಾಹಿಸಬಹುದು. ತ್ರೈಪುರುಷರ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲಿಂಗಗಳಿವೆ. ಅವು ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಹಾಗೂ ಮಹೇಶ್ವರರನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ.

ಅರ್ಚನೆಗೆ ಸಿದ್ಧವಾದ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ರಚಿಸಬೇಕು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಲಿಂಗ-ಬೇರ-ಬಿಂಬ-ಪ್ರತಿಮಾ ಎಂದು ನಾಲ್ಕು ಬಗೆ.

ಲಿಂಗಂ ಬೇರಂ ಚ ಬಿಂಬ ಚ ಪ್ರತಿಮಾ ಚತುರ್ವಿಧಂ

ಬೇರಂ ಸ್ಥಾಪಿತಂ ಮೂರ್ತಿ ಸ್ಯಾದರೂಪಂ ಲಿಂಗಮುಚ್ಯತೇ

ಬಿಂಬಂ ಚ ಲೋಹರೂಪಂ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರತಿಮಾ ಕೃತಕಂ ಭವೇತ್

- ಮಾರ್ಕಾಂಡೇಯ ಸಂಹಿತೆ

ರೂಪವಿಲ್ಲದ್ದು “ಲಿಂಗ”, ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಗೊಂಡದ್ದು “ಬೇರ”, ಲೋಹದಲ್ಲಿ ಎರಕ ಹೊಯ್ದದ್ದು “ಬಿಂಬ”; ಪ್ರತಿಮಾ ಎಂದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕೃತಿ.

ಲಿಂಗವೆಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಪಾಣಿಪೀಠದ ಮೇಲಿರುವ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ರುದ್ರಭಾಗ. ಆದಿ ಅಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಕಾಣದ ಸ್ಕಂಭವು ಲಿಂಗವೇ. ಪಾಣಿಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಕೇವಲ ವೃತ್ತಾಕಾರ ಗೋಚರವಾದರೂ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚತುರಶ್ರ, ಅಷ್ಟಾಶ್ರ ಭಾಗಗಳು ಹುದುಗಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಳಗಿನ ಚತುರಶ್ರ ಭಾಗ ಬ್ರಹ್ಮ, ಮಧ್ಯದ ಅಷ್ಟಾಶ್ರ ಭಾಗ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರತಿನಿಧಿ. ವೃತ್ತಾಕಾರ ಶಿವ ಸ್ವರೂಪ. ಆದ್ದರಿಂದ ಲಿಂಗವು ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಹಾಗೂ ಶಿವ, ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿ.

ಈಶಾನ ಶಿವ ಗುರು ದೇವ ಪದ್ಧತಿ, ಮಯಮತ ಗ್ರಂಥಗಳು ಲಿಂಗ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವಾಗ ಸಕಲ, ನಿಷ್ಕಲ, ಮಿಶ್ರ ಎಂದೂ ವಿವರಿಸಿವೆ.

ನಿಷ್ಕಲಂ ಸಕಲಂ ಮಿಶ್ರಂ ಲಿಂಗಂ ಚೇತಿ ತ್ರಿಧಾಸ್ಮೃತಂ

ನಿಷ್ಕಲಂ ಲಿಂಗಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಸಕಲಂ ಬೇರಮುಚ್ಯತೇ

ಮುಖಲಿಂಗಂ ತಯೋರ್ಮಿಶ್ರಂ ಲಿಂಗೊಚ್ಚಾಕೃತಿ ಸನ್ನಿಭಂ

ರೂಪವಿಲ್ಲದ್ದು ಸಾಂಕೇತಿಕ, ಅದೇ ನಿಷ್ಕಲ. ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ವಿಗ್ರಹ ಸಕಲ; ಮುಖಲಿಂಗವನ್ನು ಮಿಶ್ರ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.

ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ವಿಗ್ರಹವು ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅದು “ಬೇರ” ಎಂದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿರುವುದು “ಧ್ರುವಬೇರ” ಇದು ಮೂಲವಿಗ್ರಹ. ಇದಲ್ಲದೆ ಕೌತುಕಬೇರ, ಬಲಿಬೇರ, ಉತ್ಸವ ಬೇರ ಮೊದಲಾದ ವಿಗ್ರಹ ರಚನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಮೂಲಬೇರಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುವ ಹಲವು ಕೈಂಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಇತರ ವಿಗ್ರಹಗಳ ಮೂಲಕ ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

“ಬಿಂಬ” ಎಂದಲ್ಲಿ ಲೋಹ ರಚನೆ.

ಯಥೈವ ಬಿಂಬಂ ಮೃದುಯೋಪಲಿಪ್ತಂ

ತೇಜೋಮಯಂ ಭ್ರಾಜತೇ ತತ್ ಸುಧಾಂತಂ

ಇದು ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರೋಪನಿಷತ್ತಿನ ಉಲ್ಲೇಖ. ಬಿಂಬ ರಚನೆಯ ಸೂಕ್ಷ ವಿವರವು ಇಲ್ಲಿದೆ. ಲೋಹವನ್ನು ಕರಗಿಸಿ ಮಣ್ಣಿನ ಅಚ್ಚಿನಲ್ಲಿ ಎರಕ ಹೊಯ್ದಾಗ ವಿಗ್ರಹ ರೂಪಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮಣ್ಣಿನ ಅಚ್ಚಿನಿಂದ ಬಿಡಿಸಿದಾಗ ಹೊಳೆಯುವ ಬಿಂಬವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಂಚು, ಹಿತ್ತಾಳೆ, ತಾಮ್ರ, ಸೀಸ, ಚಿನ್ನ ಬೆಳ್ಳಿಯ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಬಿಂಬದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.

“ಪ್ರತಿಮಾ” ಎಂದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕೃತಿ; ಮೂಲದಂತೆ ಮತ್ತ್ತೊಂದರ ರಚನೆ ಮಣ್ಣಿನಿಂದಲೂ ಆಗಬಹುದು. ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ರಚಿಸಿದ ಚಿತ್ರಗಳು ಪ್ರತಿಕೃತಿಯೇ.

ವೇದಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿಪೂಜೆ ಇರಲಿಲ್ಲವೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕಾಡಿದೆ. ಗೃಹಾರ್ಚನೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ವೇದ ಹಾಗೂ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಿಗೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಅರ್ಥವಲ್ಲದೆ ಸರಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಥೈಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ.

“ದ್ವೇವಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ರೂಪೇ ಮೂರ್ತಂ ಚೈವಾಮೂರ್ತಂ ಚ”

ಇದು ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕದ ಸಾಲು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳು ಮೂರ್ತ ಹಾಗೂ ಅಮೂರ್ತ. ಅಮೂರ್ತದ ಚಿಂತನೆ, ದಾರಿ ಸರಳವೆನಿಸಿಲ್ಲ. ಅಮೂರ್ತವನ್ನು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಎನ್ನೋಣ; ಮೂರ್ತವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮ ಎನ್ನೋಣ.

ಪರಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಕುರಿತ ಚಿಂತನೆ, ನಿರೂಪಣೆ ವೈದಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ. ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಕುರಿತ ಚಿಂತನೆ, ಸ್ವರೂಪ ಆಗಮ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ. ಅವ್ಯಕ್ತಕ್ಕೆ ಆಕಾರ ನೀಡಿದಾಗ ಅರಳಿದ್ದು ಮೂರ್ತರೂಪ. ಈ ರೂಪ ಶ್ರೀಸಾಮಾನ್ಯನ ಅವಶ್ಯಕತೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾದದ್ದು. “ನಚರೂಪಂ ವಿನಾದೇವೋ ಧ್ಯಾತುಂ ಕೇನಾಪಿ ನ ಶಕ್ಯತೇ” ಇದು ವಿಷ್ಣು ಸಂಹಿತೆಯ ಉಕ್ತಿ. ಎಲ್ಲರೂ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಸಾಮಾನ್ಯನ ಅವಶ್ಯಕತೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ, ಧ್ಯಾನ ಅಥವಾ ಆರಾಧನೆಗೆ ಒಂದು ಅವಲಂಬನೆ ಬೇಕು.

ರೂಪಂ ರೂಪಂ ಪ್ರತಿರೂಪೋ ಬಭೂವ

ತದಸ್ಯ ರೂಪಂ ಪ್ರತಿಚಕ್ಷಣಾಯ

ಇಂದ್ರೋ ಮಾಯಾಭಿಃ ಪುರುರೂಪ ಈಯತೇ

ಋಗ್ವೇದದ ಸಾಲುಗಳು ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿ. ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುವ ಸಲುವಾಗಿ ಹಲವು ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುರುಷರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪುರುಷ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಪುರುಷವಾಚಿ.

“ಸವಾ ಅಯಂ ಪುರುಷಃ ಸರ್ವಾಸು ಪೂರ್ಷು ಪುರಿಶಯಃ”

ಎಲ್ಲರ ಪುರಗಳಲ್ಲಿ, ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ಪುರುಷ ಎಂದೆನಿಸಿದನು.

“ಪೂರ್ವ ಏವ ಆಸನ್ ಇಹ ಇತಿ”

ಹಿಂದೆಯೂ ಇದ್ದವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವವನು, ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವವನು. ಅವನು ವಿಷ್ಣುವೂ ಹೌದು. “ವಿಶ್” ಧಾತುವಿನಿಂದ ವಿಶತಿ; “ವಿಷ್ಣಾತೇರ್ವಿಶತೇ ವಾ” - ವಿಷ್ಣು ಪದದ ಅರ್ಥ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿರುವವನು ಎಂದೇ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವೈಖಾನಸರಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಪ್ರಮುಖ ದೈವ. ಭಾಗವತರಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವ ಕೃಷ್ಣ. ಪಾಂಚರಾತ್ರರಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಪಾಂಚರಾತ್ರ ಆಗಮಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪರಿಧಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಷಡ್ಗುಣಗಳನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿದ್ದು ಈ ಮೂಲಕ ಚತುರ್ವ್ಯೂಹ ಸೃಷ್ಟಿ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಚೌಕಟ್ಟು ಲಭ್ಯವಾಗುವುದು ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಸಾಂಖ್ಯ ಹಾಗೂ ಯೋಗ ದರ್ಶನಗಳ ಮೂಲಕ

ಕಿರೀಟಿನಂ ಗದಿನಂ ಚಕ್ರ ಹಸ್ತಂ ಇಚ್ಛಾಮಿತ್ವಾ ದ್ರಷ್ಟುಮಹಂ ತಥೈವ

ತೇನೈವ ರೂಪೇಣ ಚತುರ್ಭುಜೇನ ಸಹಸ್ರಬಾಹೋ ಭವ ವಿಶ್ವಮೂರ್ತೇ

ವೈದಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರಶೀರ್ಷಾ ಪುರುಷನೆನಿಸಿದ ವಿಷ್ಣು, ಆಗಮಗಳಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಭುಜ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ದ್ವಾಪರಯುಗದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಭುಜನಾಗಿ, ವಿಶ್ವರೂಪಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಶಂಖ ಚಕ್ರ ಗದಾಧಾರಿಯಾಗಿ ಆಯುಧ ಸಂಹಿತೆಯೊಡನೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರ ರೂಪುಗೊಂಡದ್ದು ಈ ರೀತಿ ಎಂದು ಗಮನಿಸಬೇಕು.

ಶಿವನು ಲಿಂಗರೂಪದಲ್ಲಿ, ಸ್ಕಂಭರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದ್ದನ್ನು ಗಮನಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಶಿವನ ಲೀಲಾಮೂರ್ತಿಗಳು. ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿದ್ದೇ ಹೆಚ್ಚು. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಆರಾಧನೆಯ ಆರಂಭ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದಿಂದ. ವೈಖಾನಸರೇ ಮೊದಲಿಗೆ ಅರ್ಚನೆಗೆ ತೊಡಗಿದವರು. ಮೊದಲ ಅರ್ಚಕರು. (First priestly class) ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಚನೆಯನ್ನು ವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವರು.

ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧ: ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಪರಾರ್ಥ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪೂಜೆ-ಸ್ವಾರ್ಥ. ಪರಾರ್ಥವೇ ಆಲಯಾರ್ಚನೆ. ವೈಖಾನಸರು ಯಜ್ಞ ಯಾಗಾದಿಗಳ ಆಚರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಆಲಯಾರ್ಚನೆಗೂ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದರು. ವೈದಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹಾಗೂ ಆಗಮ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಎರಡನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರು. ಆಗಮ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬಹುದು.

ಇದರೊಂದಿಗೆ “ದೇವರು” ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. “ದೇವ” ಪದದ ಮೂಲ ಇಂತಿದೆ: ದಿವು ಕ್ರೀಡಾದೌ - ಮಾಯಾಪಾಶೇನ ಜೀವಾನ್ ಬಧ್ವಾ ಸ ಕ್ರೀಡತಿ. ಅವನು ಮಾಯಾಪಾಶದಿಂದ ಜೀವಗಳನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ! “ದಿವು” ಧಾತುವಿನ ಅರ್ಥ ಕ್ರೀಡತಿ ವಿಜಿಗೀಷಾ, ದ್ಯುತಿ, ಸ್ತುತಿ, ಮೋದತಿ ಗತಿಷು(ಚಲನಶೀಲತೆ).

ಯಸ್ಯಯಸ್ಯತು ಮಂತ್ರಸ್ಯ ಉದ್ಧಿಷ್ಟಾ ದೇವತಾ ತು ಯಾ ತದಾಕಾರಂ ಭವೇತ್, ತಸ್ಯ ದೇವತ್ವಂ ದೇವ ಮುಚ್ಯತೇ ಧ್ಯಾನಶ್ಲೋಕದ ಆಧಾರದಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಆಕಾರ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನವೆಂದರೆ ದೈವದ ಸ್ಥಾನಗಳು. ದೇವಾಲಯ ಎಂದಲ್ಲಿ ದೇವಸ್ಯ ಆಲಯಃ, ದೇವಾನಾಂ ಆಲಯಃ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಿರಿಯ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಸಾಲುಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸೋಣ:

“'''Everything good and great in Karnataka has gone into construction of Temple'''”.

Idol Worship and Temple Culture

2023-12-01T11:24:49Z

Poornaprazna: Created page with " Authored by : Sri M N Prabhakar Published by : Ananthkumar Pratishthana ವಿಗ್ರಹಾರಾಧನೆ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಎಂ.ಎನ್. ಪ್ರಭಾಕರ್ ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುವಿನ ಅಧ್ಯಯನ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನಿಂತ ದೇವರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಸ್ಥ..."

Authored by : Sri M N Prabhakar

Published by : Ananthkumar Pratishthana

ವಿಗ್ರಹಾರಾಧನೆ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ

ಎಂ.ಎನ್. ಪ್ರಭಾಕರ್

ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುವಿನ ಅಧ್ಯಯನ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನಿಂತ ದೇವರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅವಶ್ಯಕ. ಇವೆರಡರ ಸಮಾನ ಅಧ್ಯಯನ ಪರಿಪೂರ್ಣದೆಡೆಗೆ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅನಿಸಿಕೆ. ಈ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿರುವ “ದೇವರ” ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರಣವಂತೂ ಬೇಕು. ನಮ್ಮ ತಿಳುವಳಿಕೆ ತಪ್ಪು ಅಥವಾ ಸರಿ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಒಂದು ರೀತಿ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ನೀಡುವಂತಿರಬೇಕು. ಆಗ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಎಡೆಗೆ ಮುಂದುವರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯ.

ಈವರೆವಿಗೂ ನಡೆದ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಮಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಒಂದೇ ನಾಣ್ಯದ ಎರಡು ಮುಖಗಳು ಎನಿಸಿದ್ದರೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಯೇ ಅಧ್ಯಯನ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಬಹುಶಃ ಇದು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯರ ಅಧ್ಯಯನದ ರೀತಿ ಎನ್ನಬಹುದು. Architecture ಮತ್ತು Sculpture ಎರಡು ಮುಖಗಳು. ಇವೆರಡನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡದ್ದು ಶಿಲ್ಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದೇ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.

ಶುಕ್ರನೀತಿ ಗ್ರಂಥದ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು:

ಪ್ರಾಸಾದ ಪ್ರತಿಮಾರಾಮ ಗೃಹವಾಪ್ಯಾದಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಃ

ಕಥಿತಾ ಯತ್ರ ತತ್ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರಮುಕ್ತಂ ಮಹರ್ಷಿಭಿಃ

ದೇವಾಲಯ, ಅರಮನೆ, ರಾಜಗೃಹ ರಚನೆ, ದೇವತಾ ಮೂರ್ತಿರಚನೆ, ಉಪವನಗಳು, ಸರ್ವೋಪಯೋಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಬಾವಿ, ಪುಷ್ಕರಿಣಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ರಚನೆಗಳನ್ನೂ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇದರೊಂದಿಗೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕೆಲವು ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ “ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲೊಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ವೈದಿಕ ದೇವಾಲಯ” ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯು ಗಮನ ಸೆಳೆಯಿತು. ವೈದಿಕ ದೇವಾಲಯ ಎಂಬ ಪದಪುಂಜ ಸಾಧುವೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡತೊಡಗಿತ್ತು. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವೈದಿಕ, ಅವೈದಿಕ ಎಂಬ ವರ್ಗೀಕರಣವೇ? ವೈದಿಕ ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಬೇಕು.